Begin jaren tachtig werd het idee populair dat je een land het best kon runnen als een bedrijf: efficiënt, effectief en rationeel. Bijna een halve eeuw later is er van dat optimisme weinig over. De overheid is niet kleiner geworden, wel bureaucratischer en opvallend krachteloos.

Uit Maarten! 2025-4. Bestel losse edities of word abonnee

Poep op de stranden, dode vissen in de rivieren: Groot-Brittannië heeft een serieus probleem met zijn riolering. De activistische website Top of the Poops houdt live bij waar riolen overlopen in oppervlaktewater en welke stranden het vaakst getroffen worden door uitwerpselen. In 2024 lekten riolen door het hele land maar liefst 534.000 keer. Onderaan de webpagina staan de private waterbedrijven die verantwoordelijk zijn voor al deze viezigheid.

Margaret Thatcher wilde de waterbedrijven al in 1979 privatiseren, maar omdat de publieke opinie ertegen was, lukte het de Conservatieven pas in 1987. De waterbedrijven zijn verpatst voor een habbekrats (7,6 miljard pond). Er moesten tegelijk maar liefst drie toezichthouders opgericht worden om de nieuwe ‘markt’ voor water te reguleren. De weerstand in de publieke opinie bleek terecht: volgens een berekening van de University of Greenwich betalen Britse huishoudens nu jaarlijks 2,3 miljard pond meer voor hun water en rioolzuivering dan een publieke voorziening zou kosten. En dat terwijl het aan alle kanten lekt.

Zo’n ramp had Nederland ook kunnen treffen. In 2001 werkte de auteur van dit artikel voor zakenblad Fem de Week. Een collega kreeg begin van dat jaar een vertrouwelijke fax van zakenbank CreditSuisse First Boston in handen. De fax richtte zich tot Nederlandse wethouders met het opmerkelijke aanbod om hun riolering te kopen en daarna weer terug te leasen. Een dergelijke cross border lease bood de gemeente, investeerders én de betrokken bankiers via ingewikkelde constructies allerlei fiscale voordeeltjes.

‘Greed is good,’ zoals belegger Gordon Gekko zei in de film Wall Street. Geen van de gemeenten is ingegaan op het aanbod om haar riolen te verkopen. Wat de wethouders die we toen spraken vooral tegenstond, was dat de Amerikaanse fiscus moest opdraaien voor de Nederlandse voordelen.

Dienstverlening wordt bureaucratischer, duurder én slechter

Het Britse voorbeeld van de waterbedrijven laat zien dat doorgedraaid marktdenken precies het tegenovergestelde bereikt van wat de bedoeling is: de staat profiteert er nauwelijks van en de dienstverlening wordt bureaucratischer, duurder én slechter. Nederland is nooit zover gegaan met marktwerking en privatisering als de Verenigde Staten en Groot-Brittannië. Maar het gedachtegoed was (en is) hier wel degelijk zeer invloedrijk.

Het is uit alle zeperds lastig kiezen, maar het absolute dieptepunt was waarschijnlijk de wereldtournee die minister Stef Blok tussen 2012 en 2015 maakte om woningen te verkopen aan buitenlandse investeerders. Reportages uit die tijd beschrijven hoe hij in oktober 2013 als een soort marktkoopman met een kraampje op een vastgoedbeurs in München stond. In de aanbieding waren de sociale huurwoningen. Daarvan had Nederland er veel te veel en de VVD zou de woningcorporaties eens flink afslanken.

Buitenlandse beleggers kregen te horen dat de Nederlandse markt zeer aantrekkelijk was: er was hier een tekort aan woningen, waardoor verhuurders gegarandeerd hoge huren konden vragen. Daarna reisde Blok nog beurzen in Singapore, Seoul, Tokio en Hongkong af met hetzelfde verhaal. Onder zijn verantwoordelijkheid verdween het ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieu.

Tegen het Financieele Dagblad snoefde hij in 2017: ‘Ik ben de eerste VVD’er die een heel ministerie heeft doen verdwijnen.’ In een ander interview beweerde hij dat het woningmarktbeleid ‘af’ was
en dat de woningmarkt ‘draaide als een zonnetje’.

Borreltafelpraat

Stef Blok is een klassiek voorbeeld van een politicus die de overheid als een bedrijf ziet, de ‘BV Nederland’, om dat versleten cliché maar eens van stal te halen. Hij maakt ook direct duidelijk welke misverstanden er achter die manier van denken schuilen. Een bedrijf heeft uiteindelijk maar één doel en dat is winst maken. Dat geldt zelfs voor ideële bedrijven: als je structureel verlies maakt, ga je failliet. De overheid heeft vele doelen, heeft te maken met vele belanghebbenden en die belangen botsen per definitie.

In de wereld van Stef Blok zijn woningen in de eerste plaats vastgoed, waar je rendement op kan behalen – correctie: móét behalen. ‘De wereld van Stef Blok’ is uiteraard veel groter dan deze ene VVD’er. Er waren altijd meerderheden in de Kamer voor zijn beleid. Naomi Woltring reconstrueert in haar boek De marktconforme verzorgingsstaat hoe D66’er Hans Wijers in de jaren negentig cruciaal was bij het uitrollen van de neoliberale agenda.

Ook de PvdA was akkoord met het invoeren van de verhuurdersheffing, waarmee de overheid miljarden afroomde van de woningcorporaties. Gevolg daarvan was dat ze geen geld meer hadden om nieuwe woningen te bouwen en bestaande woningen moesten verkopen om überhaupt de lopende kosten te kunnen betalen.

Het hele idee dat sociale woningbouw ooit is opgezet om mensen met een bescheiden inkomen fatsoenlijke en betaalbare woonruimte te bieden, past niet in zo’n wereldbeeld. Ambtenaren op een ministerie zijn er niet omdat ze kennis en ervaring hebben en de samenleving helpen ordenen. Ze zijn kostenposten, die je kunt wegbezuinigen. President Ronald Reagan heeft dat gedachtegoed al in de jaren tachtig populair gemaakt in de Verenigde Staten. De huidige sloop van de Amerikaanse overheid door Donald Trump (en tot voor kort Elon Musk) is de uiterste consequentie van decennialange borreltafelpraat over overbodige ambtenaren.

Iemand als Joost Eerdmans neemt de leugens over. Zo zei hij recent tegen Eva Jinek dat er in Den Haag 300.000 beleidsambtenaren werken. In werkelijkheid zijn het er zo’n 20.000. Toen NRC hem daarmee confronteerde antwoordde hij: ‘Zijn we het erover eens dat dat een kiezer niet echt bezighoudt? Jullie vinden cijfers heel belangrijk, maar kiezers horen dat ik zeg dat er minder ambtenaren en minder regels moeten komen. Als het niveau wordt: “Wie pakken we het eerst op een feitje?”, dan worden het ongezellige debatten. Ik kan niet alles weten.’

Dat soort feitenvrije, Trumpiaanse politiek is niet onschuldig: het opheffen van het ministerie van VROM heeft blijvende schade aangericht. In tegenstelling tot wat Stef Blok in 2017 beweerde, draait de woningmarkt bepaald niet ‘als een zonnetje’. In VROM zat niet alleen de V van Volkshuisvesting, maar ook de RO van Ruimtelijke Ordening en de M van Milieu. Een groot deel van de problemen die we nu hebben bij het bouwen van woningen ligt precies daar. Denk bijvoorbeeld aan het decennialang negeren van stikstof als milieuprobleem.

Stef Blok verkocht sociale huurwoningen op een vastgoedbeurs

Politici die denken in termen van de ‘BV Nederland’ halen doel en middelen door elkaar. Natuurlijk moeten bedrijven winsten maken en moet de overheid efficiënt bestuurd worden. Maar efficiency en geld verdienen zijn niet het doel van de overheid, ze zijn een middel om andere doelen en hogere waarden te bereiken. Denk aan gezondheid, onderwijs, veiligheid, welzijn, wonen.

En juist daar is sinds de jaren tachtig veel misgegaan. Nederland kent bijvoorbeeld bijna 550 overheidsdeelnemingen. Die zijn samen 88 miljard euro waard. Bijna driekwart ervan is actief in de fysieke leefomgeving: stroom (Tennet), infrastructuur (Schiphol,
havens) of als afvalverwerker. De overheid kijkt bij deze bedrijven vooral naar de financiële opbrengst, zo stelde de Raad voor de leefomgeving en infrastructuur (Rli) in oktober.

Bij de gasboringen in Groningen ging het vooral om rendement. Bij Schiphol ook, naast het belang als nationale hub. Het is opvallend dat de publieke aandeelhouders van Schiphol (de Staat 70 procent, Amsterdam 20 procent) gezondheid en veiligheid niet als doelstelling noemen, zo merkt de Rli op.

De raad stelt dat het denken in termen van efficiency en rendement dateert uit de jaren tachtig. Scheepsbouwer RSV ging na miljarden guldens staatssteun failliet, waarna een parlementaire enquête een ontluisterend beeld bood van mismanagement en geldsmijterij. Het was logisch dat politici en ambtenaren het daarna zakelijker aan wilden pakken. De markt kon het beter en efficiënter dan de overheid. Op veel gebieden is dat ook zo: de overheid moet geen scheepswerven gaan runnen. Verreweg de meeste bedrijfstakken zijn in Nederland volledig in private handen, omdat dat nu eenmaal beter werkt. Maar het marktdenken is ook doorgeschoten, zo stelt de Rli vast. De overheidsdeelnemingen betreffen vaak cruciale infrastructuur waar rendement (dividend voor de overheid) nu vooropstaat, terwijl dat vanuit maatschappelijk oogpunt zeker niet het belangrijkste is.

Mark Rutte deed in 2013 de beruchte uitspraak dat ‘visie is als de olifant die het zicht belemmert’. Hij heeft later gezegd dat hij daar spijt van had, omdat die woorden hem maar bleven achtervolgen. Dat is ook wel logisch, want ze typeerden zijn manier van denken nogal pijnlijk.

Veel projecten in Nederland lopen nu vast omdat ze tegen het lang verwaarloosde stikstofprobleem aanlopen of omdat er onvoldoende stroom beschikbaar is – de zogenoemde netcongestie. Met iets meer visie had de regering lang geleden al kunnen zien aankomen dat afscheid nemen van fossiele brandstoffen automatisch betekent dat er meer vraag naar stroom gaat komen.

Nu moet alles op alles gezet worden om extra hoogspanningsmasten en transformatorhuisjes neer te zetten. Op zich zijn die investeringen broodnodig en nuttig, maar nog steeds pakt de Nederlandse overheid het niet slim aan, vindt de Rli. Voorzitter Jan Jacob van Dijk uitte bij de presentatie van het rapport in oktober pittige kritiek. Zo stopt de overheid nu twee miljard euro in de vergroening van Tata Steel. ‘Dat is een serieus bedrag. Waarom is niet overwogen om een belang in het bedrijf te nemen? Dan kun je op termijn ook meeprofiteren van het rendement. Ik zeg niet dat je het moet doen, maar waarom heb je het niet overwogen?’

Iets vergelijkbaars speelt bij windenergie. ‘Als overheid hebben wij vijf miljard geïnvesteerd in wind op zee, en dat geld gaat nu naar buitenlandse bedrijven. Bij een overheidsdeelneming was toekomstig rendement óók onze kant op gekomen.’

Krepeerbudget

De Rli beperkt zich tot deelnemingen, maar de analyse is moeiteloos uit te breiden tot andere sectoren. Dat de Nederlandse overheid de afgelopen decennia vooral naar het rendement op de korte termijn heeft gekeken is op veel plaatsen zichtbaar. Het spoor, bruggen, tunnels, dijken, sluizen, wegen en kades zijn verwaarloosd en moeten tegen hoge kosten opgeknapt worden. Defensie is vrijwel kapot bezuinigd en moet tegen hoge kosten nieuw materieel kopen, het OM moet talloze verdachten laten lopen vanwege capaciteitstekorten, gevangenissen zijn wegbezuinigd, de politietop klaagt over een ‘krepeerbudget’. Niet het resultaat dat je had verwacht van decennia hameren op de efficiency en effectiviteit van de ‘BV Nederland’.

Het is een klassiek voorbeeld van de ‘Wet van de onbedoelde gevolgen’. De overheid wil zuinig met de centjes omspringen, maar maakt het uiteindelijk allemaal veel duurder omdat broodnodig onderhoud of investeringen veel te lang uitgesteld worden. Deze ‘wet’ is in de jaren dertig gepopulariseerd door de Amerikaanse socioloog Robert Merton. Interessant is dat de econoom Friedrich Hayek er na het einde van de Tweede Wereldoorlog ook veel over geschreven heeft. Hij richtte zijn pijlen vooral op de planeconomie en alle onbedoelde gevolgen die overheidsbeleid kan hebben. De invloed van Hayek op beleidsmakers kan nauwelijks overschat worden: hij was een belangrijke inspiratiebron voor het neoliberale beleid van Reagan en Thatcher.

Geld verdienen is niet het doel van de overheid

In Nederland was Frits Bolkestein een van zijn discipelen. Die was vanaf het moment dat hij in de jaren tachtig de politiek betrad de meest actieve en invloedrijke neoliberaal van Nederland. Toen de negatieve gevolgen ervan zichtbaar werden, ontkende hij in 2009 in de Volkskrant doodleuk het bestaan van de stroming: ‘De term wordt enkel door tegenstanders van het liberalisme gebruikt. Het is een scheldwoord.

Bolkestein heeft daarna verwoede pogingen gedaan om het hele begrip ‘neoliberalisme’ te laten verdwijnen, als een konijn bij een goochelshow. Dat nam in 2018 een kolderieke wending toen politicoloog Merijn Oudenampsen in zijn proefschrift had geschreven dat Friedrich Hayek onder Bolkesteins leiding ‘tot officiële VVD-inspirator werd gebombardeerd’. Bolkestein reageerde furieus in een ingezonden brief in NRC: ‘Hoe verzint hij het? Ik heb Hayek nooit gelezen.’

Oudenampsen prikte die leugen door in een ernaast geplaatste brief. Hij citeerde Bolkestein die in een van zijn boeken had geschreven dat Hayek ‘misschien wel de belangrijkste liberale politieke filosoof van de 20ste eeuw’ was. Hij memoreerde ook fijntjes dat Bolkestein in het curatorium had gezeten van de Friedrich-August-von-Hayek-Stiftung, die Hayeks gedachtegoed verspreidt.

In 2022 reconstrueerde Oudenampsen met historicus Bram Mellink in het boek Neoliberalisme. Een Nederlandse geschiedenis uitvoerig hoe het fenomeen hier zo groot kon worden. Het waren zeker niet alleen VVD’ers die er vanaf de jaren tachtig enthousiast over werden. Er was onder politici van PvdA, D66, CDA en GroenLinks en onder ambtenaren brede consensus dat er meer marktwerking moest komen. Dat neemt niet weg dat de VVD wel de grootste, meest zichtbare en uiteindelijk meest schadelijke drijvende kracht is geweest.

Intens wantrouwen

Het is belangrijk om die geschiedenis in gedachten te houden. De riolen, spoorwegen en busbedrijven hebben zichzelf niet geprivatiseerd: daar zat beleid achter. Politici en economen die marktdenken promoten, wekken graag de indruk dat het een neutrale, rationele manier van beleid maken is. Maar het heeft een onbedoeld pervers effect: het leidt tot meer bureaucratie. ‘Marktwerking’ is vaak kunstmatig opgelegd en vraagt veel sturing, papierwerk en extra toezichthoudende ‘autoriteiten’.

Achter het schijnbaar neutrale marktdenken zit wel degelijk ook een – verborgen – ideologische lading. Vroege liberale denkers als Adam Smith en John Stuart hadden een overwegend optimistisch mensbeeld – dat kan ook niet anders als je principieel pleit voor  vrijheid. Smith was een moraalfilosoof. Zijn tragiek is dat het enige citaat uit zijn hele oeuvre dat mensen nog van hem kennen, gaat over de bakker die uit eigenbelang brood bakt.

Het hele rijke liberale gedachtegoed is de afgelopen eeuwen ingekookt tot het idee dat de mens een rationeel handelend en nut maximaliserend wezen is dat vooral gericht is op eigenbelang. (Wie denkt dat dit een karikatuur is, moet maar eens een eerstejaarscollege micro-economie volgen.)

Politiek is doortrokken geraakt van wantrouwen

Gevolg is dat de politiek doortrokken is geraakt van intens wantrouwen: als je mensbeeld is dat iedereen uit eigenbelang handelt, dan is er veel bureaucratie nodig om ‘misbruik’ tegen te gaan. De wortels van de Toeslagenaffaire liggen in de jaren  achtig, toen een van de discipelen van Frits Bolkestein, Robin Linschoten, begon met borreltafelpraat over massale uitkeringsfraude. Dit denken verklaart de spectaculaire groei van bureaucratie en controle in de publieke sector.

Personeel in de zorg en het onderwijs is meer tijd kwijt aan bureaucratie dan ooit. De politie en de rechterlijke macht kregen extra managementlagen (zoals de Raad voor de Rechtspraak). Er zijn vijf loketten waar slachtoffers van de Toeslagenaffaire zich kunnen melden. Van iedere euro die naar slachtoffers van aardbevingen in Groningen gaat, blijft 60 procent hangen in de bureaucratie. Allemaal het gevolg van wantrouwen. En met het onbedoelde effect van meer bureaucratie en meer regels.

Het eindresultaat van een dikke veertig jaar neoliberalisme en marktwerking stemt somber. In de Verenigde Staten zijn de Republikeinen verworden tot een applausmachine voor Donald Trump. Hij ziet de Verenigde Staten als zijn eigen bedrijf en misbruikt zijn macht voor schaamteloze corruptie en zelfverrijking. De Britse Conservatieven zijn ten onder gegaan aan plat populisme en sinds de Brexit zeldzaam impopulair.

In Nederland is iets vergelijkbaars gaande. Regeren met Mark Rutte liet het CDA en de PvdA uitgehold achter. Nu hun beloftes over de BV Nederland niet zijn uitgekomen, is de VVD zelf een loze sloganmachine geworden die niet veel anders doet dan het imiteren van Bolkesteins bekendste leerling: Geert Wilders.

[kaders]

BV Nederland
De kreet ‘BV Nederland’ werd populair vanaf 1980 door het gelijknamige VARA-programma over politiek.

Raad van State
Het aantal adviezen van de Raad van State nam onder premier Rutte af met 43% (Bron: PWC)

Wetten
Uitvoeringsorganisaties hebben te maken met 2,5 keer meer wetten en regels dan twintig jaar geleden. Sinds 2005 nam het aantal wetten en regels met 147% toe. (Bron: PWC)

Lestijd
Basisschooldocenten besteden 6 tot 8 uur per week aan administratieve taken. Het schrappen van 1 uur per week zou bijna 4 miljoen uur extra lestijd opleveren. (Bron: Algemene Rekenkamer)

Externe inhuur
In 2023 bedroegen de totale uitgaven aan externe inhuur 3,26 miljard euro. Dat is 15,4 procent van de totale personele uitgaven. In vergelijking met 2017 zijn de totale uitgaven aan externe inhuur in 2024 met 2 miljard gestegen. (Bron: Havenmonitor)

Patiëntencontact
Artsen besteden 43,5% van hun tijd aan administratieve taken, tegen 19,6% aan patiëntcontact. (Bron: Medisch Contact)

Personeel
In 2023 was de personeelsomvang van het Rijk nog ruim 147.000 fte. In 2024 is deze gestegen met ruim 9.000 naar 157.000 fte.

Regels
Financiële toezichthouders, zoals DNB en AFM, zagen het aantal regels met 291% stijgen in 20 jaar. (Bron: PWC)