Na dreigementen en deadlines voor het heropenen van de Straat van Hormuz, is Amerika begonnen aan een eigen blokkade van de zeestraat.’ Militair-historicus Christ Klep duidt het verloop van de Iran-oorlog. ‘Voor militair-historici is het alsof je naar een Eftelingshow zit te kijken.’

Bestel losse nummers van Maarten! of word abonnee

Donald Trump dreigde de hele Iraanse beschaving te vernietigen. Hoe reëel was het risico op een grote militaire escalatie?

Christ Klep: ‘Eerlijk gezegd verwachtte ik niet dat er die nacht ineens duizenden bommen richting Iran zouden vliegen. Die buitensporige uitspraak van Donald Trump is moeilijk serieus te nemen.

Bedenk hoe lang Israël nodig heeft gehad om de Gazastrook plat te bombarderen: daar zijn ze al anderhalf jaar mee bezig. Een land als Iran volledig uitschakelen – dus alles wat de economie, infrastructuur en samenleving draaiende houdt – zou betekenen dat je tienduizenden, zo niet honderdduizenden doelen moet raken. Dat kan militair gezien niet eens. Deze uitkomst lag dus wel in de lijn der verwachting.’

President Trump waarschuwt Iran met een ultimatum op zijn social mediaplatform Truth Social, 7 april 2026.

Hoe kijkt u naar de manier waarop Trump met militaire macht omgaat?

‘Voor militair-historici is het alsof je naar een Eftelingshow zit te kijken. Het voldoet niet langer aan wat we sinds de Tweede Wereldoorlog hebben geleerd over strategisch denken. Dat je als opperbevelhebber ergens naartoe werkt en als president weet wat er militair mogelijk is. Iets wat Barack Obama bijvoorbeeld een stuk beter beheerste.

Nu hebben we te maken met een Amerikaanse president die op geen enkele wijze militair-rationeel handelt. In zijn eerste termijn verbaasde me dat nog weleens, inmiddels niet meer. Trump is iemand die geen flauw idee heeft wat militaire macht inhoudt. Hij denkt alleen aan de komende vijftien minuten: hoe kom ik op televisie en wanneer is de volgende persconferentie.’

Toch hoor je ook geluiden dat Trump met harde taal wat voor elkaar heeft gekregen.

‘Dat zogeheten Trumplaining zie je voortdurend terug, ook aan talkshowtafels. Ik verbaas me over de neiging om zijn gedrag goed te praten, alsof er een doordachte strategie achter zit. Die zit er niet.

In de Amerikaanse geschiedenis heb ik zelden een president gezien die zo weinig begrip heeft van wat hij politiek en militair aan het doen is. Neem die pogingen om piloten van F-15’s te redden. Dat is volledig uit de hand gelopen. Ze zijn zo’n tien toestellen kwijtgeraakt. Daar liegt de regering nog steeds over.

In 1980 probeerde president Jimmy Carter 52 Amerikaanse gijzelaars uit Teheran te bevrijden. Ook die operatie mislukte faliekant. In tegenstelling tot Trump werd Carter daar politiek zwaar op afgerekend. Het kostte hem uiteindelijk zijn herverkiezing.’

Hoe realistisch was een regime change in Iran eigenlijk?

‘Iedereen had je van tevoren kunnen vertellen dat dat niet ging gebeuren. Het is de redenering van decapitation: we schakelen de leiders uit en dan stort alles in. Maar wie komt ervoor in de plaats? Zeker in het Midden-Oosten is de kans groot dat er dan nog veel radicalere figuren opstaan.

‘Zeker in het Midden-Oosten is de kans groot dat er nog veel radicalere figuren opstaan’

Waar je in elk geval niet op moet rekenen, is dat het volk dan massaal in opstand komt. In Afghanistan lukte dat niet, in Vietnam lukte dat niet, en in Iran gaat dat ook niet lukken. Zeker niet in het land met zo’n sterke geheime politie en de Revolutionaire Garde.

Als Amerika had gezegd dat het de Iraanse nucleaire capaciteit voor de komende twintig jaar wilde uitschakelen, of een groot deel van het ballistische arsenaal, dan had het tenminste een duidelijk militair-strategisch doel gehad. Maar dat ontbreekt.’

Werken bombardementen om een land naar de onderhandelingstafel te dwingen?

‘Zelden, die voorbeelden zijn op één hand te tellen. Bovendien zijn bombardementen omstreden. In de Tweede Wereldoorlog leidde het platbombarderen van Duitsland juist tot verharding van het verzet tegen de geallieerden. In Vietnam en Kosovo zag je hetzelfde. In de Kosovo-crisis kwam er pas beweging in de patstelling toen de NAVO grondtroepen paraat stelde. Luchtmacht alleen bereikt zelden politieke doelen.’

Amerikaanse gevechtstoestellen op het vliegdek van de USS Abraham Lincoln ter ondersteuning van Operation Epic Fury, 28 februari 2026.

Waarom onderschat Trump de situatie in Iran zo sterk?

‘Omdat politici vaak de neiging hebben – en zeker iemand als Trump – om te denken dat oorlog een soort Stratego is. Dat je een pion verzet en dat het hele speelveld meteen in jouw voordeel kantelt. Iedereen die iets afweet van militaire geschiedenis weet dat het zo niet werkt.

De Pruisische generaal Carl von Clausewitz schreef daar rond 1830 al over in het standaardwerk Vom Kriege. Oorlog is volgens hem een soort mistbank vol toevalligheden en onvoorspelbaarheid. Je begint met een plan, maar na een paar dagen denk je al: hoe kan dit, waarom werkt het niet? Dan gaat het plan de deur uit en begint het improviseren. Dat is een les die elke politicus zou moeten kennen.’

Waarom grijpt de militaire top niet in?

‘Er is blijkbaar niemand die het lef heeft gehad om tegen Trump te zeggen: “Meneer de president, als u Iran bombardeert, zullen zij de Straat van Hormuz afsluiten”. Vrijwel elke wargame over Iran begint daarmee. Dat Trump dit nu onvoorspelbaar noemt, is echt onzin. Maar in zijn tweede termijn lijken de checks and balances te zijn vervangen door een soort hofhouding. Iedereen is doodsbang om zijn positie te verliezen.

‘De Straat van Hormuz is voor Iran tegelijk een kracht en een kwetsbaarheid’

Ook wat president Eisenhower in de jaren vijftig het militair industrieel complex noemde, speelt mee. Dat is nog altijd een van de machtigste lobby’s van Amerika. Het ruikt kansen om de defensiebegroting flink op te krikken.’

Was het Iran-akkoord van Obama uit 2015, dat het Iraanse nucleaire programma moest beperken in ruil voor sanctieverlichting, achteraf gezien een goede deal?

‘Het was op dat moment het hoogst haalbare. In Europa werd het gevierd als een diplomatieke overwinning. Maar elke aanval, van Irak in de jaren tachtig tot Israël en Amerika nu, bevestigt voor Iran juist dat kernwapens nodig zijn en dat alleen nucleaire afschrikking veiligheid biedt. Iran zit geografisch en strategisch op een explosieve plek. De Straat van Hormuz is tegelijk een kracht en een kwetsbaarheid. Het geeft Iran een hefboom, maar zorgt er ook voor dat de hele wereld zich met het land bemoeit.’

Hoe gevaarlijk is het als Iran kernwapens krijgt?

‘Om te beginnen zou ik zeggen dat je Iran het beste zo veel mogelijk als een normaal land moet behandelen. Dat druist in tegen onze intuïtie, want sinds de islamitische revolutie van 1979 zien we het als een vijandige staat. Maar juist die eerste nucleaire overeenkomst liet zien hoe het kan: via afspraken, beperking van uraniumverrijking en controle.

Iran hield zich daar aanvankelijk ook aan. Pas toen het zich weer bedreigd voelde, ging het opschalen. Bijvoorbeeld na Trumps besluit om zich in 2018 uit het akkoord terug te trekken, waarna een nieuwe golf van sancties en toenemende druk van Israël en de VS volgde. Dat is een klassieke dreigingsparadox. Jij zegt dat je defensief handelt, maar de ander ziet jouw middelen en denkt dat je iets offensiefs van plan bent.’

Hoe kijk je naar het militaire optreden van Israël?

‘Voor Israël is het uitgangspunt al jaren helder: Iran mag geen kernwapens krijgen. Dat is in ieder geval een duidelijk strategisch doel, al kun je discussiëren over de manier waarop ze dat proberen te bereiken.

‘Elke aanval bevestigt voor Iran dat alleen nucleaire afschrikking veiligheid biedt’

Zo begrijp ik niet goed waarom Israël zich laat meeslepen in het structureel bombarderen van Iran, buiten het atoomwapendoel. Ze weten dat ze de raketvoorraad van Iran nooit helemaal kunnen uitschakelen. En zodra het bombarderen stopt, beschikt Iran binnen korte tijd weer over honderden, zo niet duizenden raketten. Maar de Israëlische strategie is vaak: toeslaan, kijken wat er gebeurt, opnieuw toeslaan en opnieuw kijken wat er gebeurt. Dat zie je ook in Zuid-Libanon. Ze zorgen dat zij de eerste klap uitdelen.’

Beschadigde gebouwen in Teheran na Amerikaanse en Israëlische luchtaanvallen, 4 maart 2026.

Hoe moeten we het tijdelijk staakt-het-vuren interpreteren?

‘Het gebeurt zelden dat een land een wapenstilstand sluit vanuit kracht. Waarom zou de sterkste partij dat doen? Als Amerika werkelijk de sterkste was, zou het aansturen op een vredesverdrag onder eigen voorwaarden.

Trump wil zo snel mogelijk een einde aan de oorlog, die in de VS niet populair is. Elke keer dreigt hij met totale vernietiging-zoals-niemand-ooit-eerder-zag. Dat dreigement verliest telkens meer aan kracht. Voor Iran is deze oorlog vooral een kwestie van volhouden.

Een wapenstilstand zal het meest in het voordeel van Iran uitwerken. Het biedt  de kans zichzelf te hergroeperen en militair te versterken. De geschiedenis laat zien dat zulke adempauzes voor de VS vaak ongunstig uitpakken. Denk aan de Vietnamoorlog, waar Noord-Vietnamese troepen tijdens de onderhandelingen eind jaren zestig en begin jaren zeventig, en vooral na de Amerikaanse terugtrekking in 1973, de ruimte kregen om zich te hergroeperen en uiteindelijk sterker terug te komen.’

Vallen er voorspellingen te doen over het verdere verloop van de oorlog?

‘Ik denk dat de Straat van Hormuz uiteindelijk wel weer open zal gaan, mogelijk onder voorwaarden, bijvoorbeeld dat niet alle schepen dezelfde bewegingsvrijheid krijgen.

Als ik Iran was, zou ik blijven proberen zelfverzekerd over te komen en dit framen als een overwinning waarbij het de grote vijand heeft weerstaan. Voor Trump wordt het juist steeds lastiger om dit als een succes te verkopen.’

Wat betekent deze oorlog voor de geopolitieke machtsverhoudingen?

‘De geschiedenis herhaalt zich nooit precies, maar laat wel een patroon zien. Na dit soort gebeurtenissen volgt vaak een aangepaste terugkeer naar eerdere verhoudingen. Soms zie je dat een schok zo groot is dat landen of regio’s zichzelf opnieuw gaan uitvinden. De manier waardoor dat gebeurt, is vaak verschrikkelijk. Maar dat het gebeurt, hoeft ons eigenlijk niet te verbazen.’

Wat dit soort gebeurtenissen laten zien – van de Korea-oorlog tot de Cubacrisis en Vietnamoorlog – is dat het geopolitieke schaakbord flink door elkaar wordt geschud. We zien hoe kwetsbaar het anker van onze veiligheid is. Amerika, dat zich graag presenteert als the shining city upon a hill, wordt telkens verleid tot snelle militaire “oplossingen”.

Als het effect van deze crisis is dat Europa eindelijk een serieuze politiek-militaire pijler binnen de NAVO opbouwt, dan voltrekt zich eigenlijk iets wat al had moeten gebeuren. We zouden ons ooit meer losmaken van Amerika. De vraag was alleen wanneer.’

Openingsbeeld President Donald Trump en vicepresident JD Vance in de Situation Room van het Witte Huis tijdens de Amerikaanse aanvallen op Iraanse nucleaire installaties (Operation Midnight Hammer), 21 juni 2025.