Soms ontstijgt satire de werkelijkheid. Begin dit jaar nam de satirische nieuwssite De Speld minister van Asiel en Migratie Marjolein Faber onder vuur. Volgens de redactie bezondigde de asielminister zich ‘structureel aan satire’. Dit was ‘oneerlijke concurrentie, omdat mensen vaak denken bij het horen of lezen van Fabers uitspraken dat het van ons komt’. De Speld opperde dat Faber beter een button kon dragen met ‘Ik ben satire’ (een persiflage op haar uitspraak ‘Ik ben beleid’, toen de minister voorstelde waarschuwingsborden bij asielzoekerscentra te plaatsen).

Door Christ Klep

Burgers borrelen toch al niet over van vertrouwen in overheid en politici. Zijn die überhaupt wel tegen een beetje serieuze crisis opgewassen? We vinden het overheidstoontje al snel belerend, inconsistent en simplistisch. Passend bij een kafkaëske bureaucratische moloch die bijvoorbeeld blijft verdrinken in het toeslagenmoeras.

Tegenhumor is dan een soort collectieve thermometer in de bips van de crisiscommunicatie. Sowieso badineert het gros der burgers zijn eigen kwetsbaarheid liever. De overheidsmotivatie om een hoop angst en ongemak te rechtvaardigen moet wel erg overtuigend zijn. We zijn bijna allemaal behept met optimism bias: de ingebakken overtuiging dat gevaren anderen zullen treffen en niet onszelf.

Uit Maarten! 2025-4. Bestel losse nummers hier of word abonnee

Humor is sowieso vanouds een beproefd middel om stress te verminderen. Al vroeg in de pandemie bedachten mensen manieren om corona en quarantaine te lijf te gaan: ‘Hoesten, we have a problem!’ Of: ‘Toen ik zei dat ik voor mijn vijftigste binnen wilde zijn, was dit dus niet wat ik bedoelde.’ Even tot hier brouwde een kostelijke metaforensketch om de persconferenties van premier Mark Rutte en minister Hugo de Jonge op de hak te nemen. Beide pandemiegidsen regen moeiteloos coronametaforen aaneen: ‘Een marathon van allemaal sprintjes achter elkaar’, een ‘mammoettanker in de mist’, waarbij de overheid ‘moet sturen op de achteruitkijkspiegel’ en zoekt ‘naar een hamer om het virus plat te slaan’.

Toen Rutte, inmiddels NAVO-baas, de wereld aanspoorde tot een strijdbare oorlogsmentaliteit reageerde de Nederlandse burger lauwtjes, om niet te zeggen licht smalend. Slechts een kwart haalde daadwerkelijk een noodpakket in huis. In dit tijdperk van influencers werden ook de noodpakketten koopwaar: ‘In het XXL Super Premium Pakket zit de shit die je echt wilt!’ Het gezapige Nederland slaat blijkbaar niet gemakkelijk aan op overheidswaarschuwingen die te ver afstaan van wat we als burgers als werkelijkheid ervaren.

Dit was ruim zes decennia geleden niet veel anders. Midden in de Koude Oorlog klapte een dikke bruine envelop op ieders deurmat. Niet van de Playboy, maar van de Bescherming Bevolking (BB): de Wenken voor de bescherming van uw gezin en uzelf. De Wenken adviseerden wat te doen bij rampen, vooral bij een nucleaire holocaust. Het toontje was nogal bevoogdend, zelfs toen al: ‘U krijgt – tenzij u natuurlijk vlak bij een explosie bent – nog de waarschuwing van een lichtflits.’ Daarna had je godzijdank nog enkele seconden de tijd om ‘onder een tafel, in een portiek of een greppel, of achter een boom te duiken’. Pijnpuntje bleef de radioactieve neerslag. Maar, zo verzekerden de Wenken, ‘gelukkig neemt de straling met de tijd zeer snel af’. Stopverf in het noodpakket hielp dan om straling buitenshuis te houden.

Weinig Nederlanders namen de Wenken echt serieus. Belangrijkste reden was de stralende inconsistentie van de overheidsboodschap. Enerzijds: de nucleaire afschrikking werkt omdat een kernoorlog allesverwoestend zal zijn. Anderzijds: als puntje bij paaltje komt, is overleven toch mogelijk. De Heilige Harry Mulisch maakte gehakt van de BB-adviezen in zijn satirische persiflage Wenken voor de bescherming van uw gezin en uzelf, tijdens de jongste dag. Daarin raadde hij onder meer aan aandachtig naar de tv te kijken voor tekenen welke 144.000 uitverkorenen tijdens het Einde der Tijden gered zouden worden – een verwijzing naar het Bijbelboek Openbaring.

Harry Mulisch maakte gehakt van de BB-adviezen

Als de overheid zelf humor inzet om ons te waarschuwen voor onheil, is het resultaat vaak licht tenenkrommend. Een smakelijk voorbeeld: Het Meest Rampzalige Kookboek dat een aantal veiligheidsregio’s recent uitbracht. Vol creatieve recepten om met vooraf ingeslagen ingrediënten uit de voorraadkast iets lekkers op tafel te zetten, mochten stroom en gas uitvallen. De creatives zijn helemaal losgegaan op de sappige woordspelingen: ‘Voor als er pittige tijden aanbreken.’ Of: ‘Als iedereen over de kook is, houd jij je hoofd koel.’ Nou ja, de ingrediëntenlijst voor sommige recepten is wel van een Ottolenghi-achtige lengte. Al een flesje Licor 43 in het noodpakket? Nee, dan loopt het recept voor tiramisu gegarandeerd in de soep. Op uw gezondheid!