De Duitsers versterken hun leger. Het geld voor de Bundeswehr is al gereserveerd, maar ze moeten nog wennen aan hun militaire macht. De rest van Europa is daar niet bang meer voor. Sterker nog: ‘Pas als de Duitsers een stap vooruit zetten, volgt de rest.’

Openingsbeeld Duitse soldaten houden een mars van Werder naar Potsdam ter ere van gevallen collega’s, 28 juli 2025.

Uit Maarten! 2025-3. Bestel losse nummers hier of word abonnee

Kracht schrikt agressie af, zwakte lokt agressie uit.’ Het doel is om Duitsland en Europa zo sterk te maken ‘dat we onze wapens nooit hoeven te gebruiken’. Dit zijn recente woorden van de Duitse bondskanselier Friedrich Merz (CDU), die sinds mei 2025 aan het hoofd staat van een regeringscoalitie van CDU/CSU en SPD. De federale regering zal ‘alle noodzakelijke financiële middelen’ ter beschikking stellen om van de Duitse krijgsmacht het ‘sterkste conventionele leger van Europa’ te maken, zei hij tijdens zijn eerste regeringsverklaring.

Het zijn grote voornemens voor een land dat vanwege zijn schuld aan de Tweede Wereldoorlog en de Holocaust militair opzettelijk zwak werd gehouden. Zo hoopten de overwinnende landen het Duitse gevaar in te dammen. Met name in West-Duitsland ontstond een aanzienlijke pacifistische stroming, met demonstraties tegen herbewapening en de mogelijke plaatsing van Amerikaanse nucleaire wapens op West-Duitse bodem.

Kort na de oprichting van de Bundeswehr verwelkomen soldaten de koning en koningin van Griekenland op het station van Bonn, 16 september 1956.

Ook na de hereniging en het volledige herstel van de Duitse soevereiniteit in het begin van de jaren negentig bleef het donkere verleden een duidelijke rol spelen. Alleen onder voorwaarde dat de krijgsmacht werd ingekrompen en er geen nucleaire wapens zouden worden aangeschaft, stonden de overwinnende landen het samengaan van de twee Duitslanden toe.

Terughoudendheid over al te groot militarisme bleef de boventoon voeren. Als het even kon, vermeed het herenigde Duitsland militaire deelname aan internationale missies en gaf de voorkeur aan ondersteunende rollen. Aan de missie in Joegoslavië in 1999 droeg het wel bij, maar daar was fel maatschappelijk debat over. Net als onder meer Frankrijk steunde Duitsland de Amerikaanse invasie van Irak in 2003 niet.

Sinds 2022 verstopt half Europa zich achter Duitsland

Verder trekt Duitsland sinds 1990 goeddeels getrouw op met andere NAVO- en EU-landen, maar neemt het nooit het voortouw. Ook voldeed het land tot voor kort nooit aan de gestelde NAVO-norm om twee (inmiddels vijf) procent van het bbp te spenderen aan defensie. Tot ergernis van sommige bondgenoten richtte Duitsland zich bovendien – zelfs na de Russische annexatie van de Krim in 2014 – op warme banden met Rusland.

Twee schokken maken nu een einde aan de weifelende Duitse houding. Ten eerste de Russische invasie van Oekraïne in februari 2022, waarna Duitsland zich ferm achter laatstgenoemde heeft geschaard. Ten twee de door Donald Trump aangevuurde wispelturige houding van de Verenigde Staten tegenover de NAVO-partners. Daardoor komt de decennialange Amerikaanse veiligheidsgarantie voor Europa, inclusief de nucleaire paraplu, mogelijk op losse schroeven te staan.

Jonge natiestaat

De vraag is of Duitsland zijn beloofde militaire transformatie kan waarmaken. ‘Dat zou historisch kunnen worden,’ reageert Christian Mölling, politicoloog verbonden aan denktank European Policy Centre. ‘Als het Duitsland lukt om zijn plannen waar te maken, is het de eerste keer in de recente geschiedenis dat het land zijn militaire kracht niet tegen maar vóór zijn buurlanden inzet. Sinds het ontstaan van Pruisen is het altijd de vraag welke buitenlandkoers Duitsland en zijn voorlopers varen. Door de omvang en de centrale ligging kun je nooit om het land heen.’

Na de Tweede Wereldoorlog hadden de twee Duitslanden de luxe om pacifistisch te zijn en niet het voortouw te hoeven nemen in de verdediging van Europa, vervolgt Mölling. ‘Maar die houding is niet in steen gebeiteld. Sinds de annexatie van de Krim en de Russische invasie van Oekraïne laten opiniepeilingen zien dat de meeste Duitsers achter de verhoging van de defensie-uitgaven staan. Dat is interessant en bemoedigend.’

Protesten tegen de nieuwe investeringen in defensie. Berlijn, 18 maart 2025.

Rusland buiten beschouwing gelaten, lijkt er bij andere Europese landen weinig angst voor een sterk Duitsland. In nota bene Litouwen, een van de landen die tijdens de Tweede Wereldoorlog door de Duitsers onder de voet werden gelopen, bouwt Duitsland een grote permanente basis voor een pantserbrigade. Mölling: ‘Deze keer is niemand bang voor Duitsland, ook omdat het land diep in de EU en de NAVO is geïntegreerd.

Tegelijkertijd blijft de geschiedenis relevant. Ten eerste speelt mee dat Duitsland vaak de agressor is geweest en zich niet hoefde te verdedigen. Vergelijk dat met een land als Estland, waar iedereen die ouder is dan veertig zich de dictatuur onder de Sovjets nog herinnert. In zo’n situatie is het makkelijker om als politici aan de bevolking uit te leggen waarom het defensiebudget omhoog moet.’

Daarnaast is het volgens Mölling ook moeilijker om een sterk verhaal te vertellen omdat Duitsland een relatief jonge natiestaat is. ‘Pas in de tweede helft van de negentiende eeuw ontstond het land. De Britten, Fransen en Nederlanders hebben al veel langer het gevoel bij elkaar te horen. Duitsland is niet toevallig een federale republiek. Het heeft ruimte nodig voor de verschillen tussen de bondslanden.’

Duitsland is vaak de agressor geweest die zich niet hoefde te verdedigen

Ook Carlo Masala, hoogleraar internationale politiek aan de Universität der Bundeswehr in München, ziet in Europa geen vrees voor de Duitse voornemens. ‘In tegendeel: sinds februari 2022 verstopt half Europa zich achter Duitsland. Pas als de Duitsers een stap vooruit zetten, volgt de rest. De mentaliteit van een deel van de Duitsers zelf zit alleen nog vast in de Koude Oorlog. Toen is Duitsland nooit gevraagd het leger in te zetten in het buitenland. Ook al hebben we het nu over collectieve veiligheid, sommige mensen houden het liever zo. Dat is het grootste struikelblok voor de Duitse herbewapening.’

Weerstand tegen de herbewapening van Duitsland en de hardere koers tegenover Rusland komt voornamelijk vanuit Die Linke, maar in mindere mate ook vanuit SPD- en CDU/CSU-kringen. Masala: ‘Michael Kretschmer van de CDU, de minister-president van Saksen, hamert er bijvoorbeeld op dat Duitsland de banden met Rusland moet aanhalen om zo toegang te krijgen tot goedkope energie.

‘De leidende figuren binnen de SPD staan achter het regeringsbeleid, een minderheid binnen de partij is kritisch en beroept zich daarbij op de koers van Willy Brandt. Het klopt dat hij als bondskanselier van West-Duitsland toenadering tot het Oostblok zocht, maar de kritische SPD’ers van nu vergeten dat Brandt dat deed vanuit een positie van militaire kracht. West-Duitsland had de Verenigde Staten en andere NAVO-partners ferm achter zich.’

Zwangere vrouwen

‘Je zou kunnen zeggen dat de huidige ontwikkelingen fragiel zijn,’ haakt Mölling in. ‘Onder de vorige bondskanselier Scholz hebben we gezien dat spanningen binnen de regeringscoalitie kunnen leiden tot vertraging van de militaire hulp aan Oekraïne. Op dit moment is de kritiek binnen de SPD nog te overzien, maar dat zou waarschijnlijk veranderen als er een wapenstilstand komt in Oekraïne en dat wordt gevierd als een vrede.

In dat geval zouden veel SPD’ers er al snel voor pleiten om het defensiegeld ergens anders aan te besteden en de banden met Rusland aan te halen. Inderdaad is die houding deels gebaseerd op een verkeerde interpretatie van Brandts koers. Ook nu is toenadering tot Rusland niet mogelijk zonder zelf adequate afschrikkingskracht te hebben.’

‘Ik verwacht een herinvoering van de Duitse dienstplicht’

Op dit moment is het politieke gesternte voor de herbewapening gunstig. Maar er zijn nog heel wat andere plooien glad te strijken voordat Duitsland misschien de sterkste conventionele krijgsmacht van Europa zal hebben. Het land heeft moeite om voldoende rekruten te vinden en de productiecapaciteit van de wapenindustrie op te voeren.

Ook staat de verstikkende bureaucratie een al te snelle omwenteling in de weg. Zo moest de hoeveelheid fijnstof achterin het Duitse Pumainfanteriegevechtsvoertuig zo laag zijn dat zelfs zwangere vrouwen erin zouden mogen werken, vertelde SPD’er Hans-Peter Bartels in 2022 aan de Neue Zürcher Zeitung.

Wat is het grootste knelpunt? ‘Door het loslaten van de schuldenrem is geld in ieder geval niet het probleem,’ zegt Masala. ‘Ook stroomlijnt Duitsland het aankoopproces van militair materieel. Het grootste vraagteken is of de industrie wel zo snel kan opschalen. Daaraan gekoppeld is de vraag of er genoeg mankracht gevonden kan worden, maar dat probleem zal zich waarschijnlijk vanzelf oplossen.

Ik verwacht volgend jaar een herinvoering van de Duitse dienstplicht naar Zweeds model. Dat is een lichte variant waarin iedereen een oproep krijgt maar alleen degenen blijven hangen die echt gemotiveerd zijn.’

Maar Mölling is er niet zo zeker van dat de krijgsmacht snel genoeg mensen zal vinden. ‘Het is heel lastig om mensen te motiveren om bij te dragen aan de veiligheid van het land en Europa. Daarbij kom ik terug op een eerder genoemd punt: Duitse politici hebben moeite om met een overtuigend verhaal te komen over het dienen van het land. Dat is in elke natiestaat het geval, maar in Duitsland een beetje meer.’

Leidersrol

Tot nu toe zit het tempo er nog niet in, ziet de politicoloog. Ook niet op het gebied van bewapende drones. Pas in april 2022 keurde de Bondsdag de bewapening van enkele drones van het type Heron goed, maar het is er nog steeds niet van gekomen.‘ Het bewapenen van drones is in Duitsland controversieel omdat veel politici er een verouderd beeld van hebben. Ze denken nog steeds aan de onbemande vliegtuigjes die vorig decennium met raketten hooggeplaatste terroristen uitschakelden.

Maar in Oekraïne fungeren drones nu eerder als munitie: ze zijn veel kleiner en blazen zichzelf op bij hun doelwit. Op het slagveld zouden de grotere Heron-drones inmiddels zo neergeschoten worden.’

Dat drones zo’n grote rol spelen in de oorlog in Oekraïne is geboren uit noodzaak. Mölling: ‘Oekraïne vroeg eigenlijk om munitie voor artillerie, maar kreeg dat niet voldoende. Daarom moesten ze hun toevlucht nemen tot drones, die minder effectief zijn. Voor de Oekraïners is het een kwestie van overleven, maar het zal anders zijn als de NAVO-landen ooit tegenover Rusland komen te staan.  Idealiter zou je dan met artillerie van honderden kilometers afstand doelen uitschakelen, zodat je niet in een loopgravenoorlog terechtkomt waarin drones belangrijk zijn.’

Duitse nucleaire wapens zijn een brug te ver

Mölling en Masala zijn het erover eens dat de herbewapening automatisch zal leiden tot een Europese leidersrol voor Duitsland. ‘Samen met Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk en in mindere mate Polen zullen de Duitsers het voortouw nemen,’ verwacht Masala. ‘Merz realiseert zich daarnaast dat je brede coalities nodig hebt waarin je naast EU-lidstaten ook landen daarbuiten betrekt. Het gaat eerst en vooral om de versterking van de Europese poot van de NAVO.’

De hoogleraar denkt dat bi-, trien multilaterale samenwerkingen het uitgangspunt blijven. Denk aan de Duits-Nederlandse samenwerking op het gebied van tanks, de Duits-Noorse krachtenbundeling rond onderzeeërs en het Duits-Poolse multinationale korps in Szczecin. Dat maar liefst tien Europese landen volgend jaar de beschikking hebben over de F35, is volgens Masala een enorme kans. ‘Maar het idee blijft om de verschillende nationale legers beter op elkaar te laten aansluiten. Dat is iets anders dan het grotere idee van een Europees leger, waarbij je bijvoorbeeld ook gaat bepalen waar het centrale commando zit.’

De leiders van de drie belangrijkste Europese NAVO-landen: president Macron, bondskanselier Merz en premier Starmer op de afgelopen topconferentie in Den Haag, 24 juni 2025.

Europese afschrikking

Volgens Mölling zijn de militaire samenwerkingen geen opstapjes richting een Europees leger. ‘De krijgsmacht en de staat zijn op elkaar gebouwd. Er zou alleen een Europees leger kunnen komen als de soevereiniteit van de EU-lidstaten richting Brussel zou gaan. Eerst moet het dus op politiek vlak geregeld worden, daarna volgt mogelijk de militaire dimensie. Op dit moment heeft Europa niet de mogelijkheid om zulke stappen te zetten. De landen staan onder druk en hebben simpelweg iets nodig wat nu werkt.’

Als de Amerikanen zich over enkele jaren volledig uit de NAVO zouden terugtrekken, is het de vraag hoe Europa zijn nucleaire afschrikking gaat regelen. Het is nog altijd een brug te ver dat Duitsland eigen nucleaire wapens krijgt, maar een andere opvallende optie gaat ook rond. De Franse president Emmanuel Macron suggereerde dat zijn land tijdelijk Rafales zou kunnen stationeren in andere Europese landen, waaronder Duitsland. Deze gevechtsvliegtuigen hebben ook nucleaire mogelijkheden.

Het Duitse leger toont zijn kunnen op de Dag van de Bundeswehr. Garlstedt, 28 juni 2025.

Duitsland en Frankrijk zijn in gesprek om de Europese afschrikkingskracht te vergroten, maar het is niet bekend hoe de Duitsers tegenover de eventuele plaatsing van Rafales op hun grondgebied staan. Wel duidelijk is dat de oosterburen de Frans-Britse samenwerking op het gebied van nucleaire wapens verwelkomen. Het zijn allemaal stappen om de Amerikaanse nucleaire paraplu een beetje Europeser te maken.

Maar met die initiatieven vervang je niet zomaar de Amerikaanse nucleaire afschrikkingskracht, sluit Mölling af. ‘En met alleen nucleaire hardware ben je er nog niet. Je hebt ook een idee nodig over wat je wilt bereiken met de wapens, hoe je moet escaleren en de-escaleren en wie daarover gaat. Alleen als je zo’n plan hebt, krijg je echte afschrikkingskracht. Om verschillende tussenstappen in de escalatie te hebben, moet je ook over een aanzienlijke conventionele krijgsmacht beschikken. Die is nog steeds ontzettend effectief. Dat hebben we laatst ook gezien toen de Israëli’s puur met conventionele middelen het Iraanse luchtruim domineerden.’

Rond 2029 moeten de Duitse ambities zijn gerealiseerd. Er staat de oosterburen nog veel te doen.