Nils Holgersson is een prachtige bildungsroman. Een lastige puber verandert in de loop van een reis in een verantwoordelijke en hulpvaardige jongen. Helaas is het door moderne pedagogen naverteld in kleutertaal.

Uit Maarten! 2026-1. Bestel losse nummers hier of word abonnee

Wanneer ik een ooievaar op zoek naar voedsel statig door een weiland zie stappen, denk ik onveranderlijk aan Mijnheer Ermerik. Als u geen lichte glimlach produceert bij het noemen van die naam, heeft u nooit Nils Holgerssons wonderbare reis van Selma Lagerlöf gelezen.

In 1902 werd Lagerlöf, toen al een schrijfster met een solide reputatie, door de Zweedse Bond van Onderwijzers gevraagd een educatief verantwoord maar toch leesbaar aardrijkskundeboek over Zweden te schrijven. Vier jaar lang verzamelde zij sagen en legenden, en maakte studie van de flora, fauna en folklore van de diverse Zweedse landstreken.

Vervolgens verpakte ze de verzamelde kennis in een meesterlijk idee. Haar hoofdpersoon is Nils Holgersson, een jongen van rond de veertien, zoon van een keuterboer. Nils is een luiwammes en een plaaggeest, kortom een echte puber. Op een goede zondag wil hij niet mee met zijn ouders naar de kerk.

Het boek is gruwelijk gemaltraiteerd door ‘deskundigen’

Terwijl hij een beetje zit te suffen ziet hij in een spiegel tot zijn lichte schrik en verbazing de huiskabouter. Nils weet de even ouderwets als keurig geklede kabouter te vangen met een vlindernet. Deze biedt hem een goudstuk als hij hem zijn vrijheid terug wil geven. Als Nils weigert, krijgt hij een doffe dreun en verliest het bewustzijn.

Weer bij zinnen komt hij er langzaam achter dat hij zelf in een kabouter is veranderd. De dieren op het erf lachen hem uit en proberen hem te straffen voor zijn vroegere pesterijen. Juist op dat moment vliegt een groep wilde ganzen over het boerderijtje. Plagerig roepen de ganzen: ‘Wij gaan naar het noorden, wie gaat er mee?’ Een grote witte ganzerik op het erf maakt aanstalten op te vliegen. Nils probeert hem tegen te houden, geheel vergetend dat hij nu niet groter is dan een stevige duim, en wordt zo meegesleurd de lucht in. Zijn reis is begonnen.

Akke en Smirre

Ik beveel de lezer aan zo spoedig mogelijk de eerste zestig bladzijden van het boek te lezen en weet zeker dat u daarna niet kunt stoppen. U maakt dan kennis met Akka van Kebnekaise, de bejaarde leidster van het groepje ganzen, met Smirre, de boze vos, de reeds genoemde Mijnheer Ermerik, speels maar toch deftig, en het fascinerende Huis Glimmingen en zijn benarde bewoners.

De wonderbare reis van Nils Holgersson verscheen in twee delen in 1906 en 1907. De Nederlandse vertaling van Margaretha Meijboom kwam uit in 1911. Wat ik niet wist is dat Meijboom het tweedelige boek indertijd al fors heeft ingekort, door educatieve passages weg te laten. De vertaling is nog steeds prima te lezen voor normaal gealfabetiseerde kinderen, mits de spelling wordt aangepast. Mijn eigen editie, bijna vierhonderd bladzijden, dateert uit de vroege jaren vijftig en is voorzien van illustraties van Anton Pieck, die ik indertijd zeer waardeerde.

Het boek was een formidabel succes en Lagerlöf kreeg deels vanwege de Wonderbare Reis in 1909 de Nobelprijs. Met het geld kocht zij haar ouderlijk huis terug; een elegante herenboerderij die haar alcoholische vader had verspeeld. Lagerlöf was haar hele leven een actieve feminist.

Nils Holgersson is een van die zeldzame boeken die geschikt zijn voor alle leeftijden. Ik vond het geweldig toen ik veertien was en ben er nu weer aan begonnen. Het is – zonder dat de 14-jarige lezer dat direct door heeft – natuurlijk ook een prachtige, maar niet al te nadrukkelijke bildungsroman. De lastige puber verandert in de loop van de reis in een verantwoordelijke, inventieve en hulpvaardige jongen. Daarom laat de huiskabouter via Akka weten dat hij bereid is Nils bij thuiskomst weer zijn oude formaat terug te geven. Het afscheid van de ganzen kan ik nog steeds niet zonder een traan lezen.

Een hamster?

Hoewel van de oorspronkelijke Nederlandse vertaling nog steeds jaarlijks enkele duizenden exemplaren worden verkocht, is Nils Holgersson vooral sinds de jaren zeventig gruwelijk gemaltraiteerd door welwillende ‘educatieve en psychologische’ deskundigen. Omdat het oorspronkelijke boek blijkbaar te omvangrijk en te lastig is voor moderne kinderen –klinkklare nonsens – is de tekst gereduceerd tot een kwart van het origineel en ‘naverteld’ in kleutertaal.

In de Japanse tv-serie uit 1980 wordt Nils vergezeld door een erbij gefantaseerde hamster.

Nog veel en veel erger is de tv-serie die op basis van het verhaal is gemaakt. Daar is een hamster bij gefantaseerd, die in het boek helemaal niet voorkomt. Wie ooit een vernietigende analyse van de moderne cultuur schrijft, kan volstaan met de lezer te laten zien hoe de grote klassieken zijn ‘bewerkt’ om ze geschikt te maken voor de totale debilisering die kennelijk noodzakelijk wordt geacht om het kinderbrein te bereiken.