Politieke instabiliteit, de economische gevolgen van de Brexit en nu het ontslag van Keir Starmer: Het Verenigd Koninkrijk verkeert in zwaar weer. Maarten van Rossem legt uit waarom het de Britten maar niet lukt om uit de malaise te komen.

Bestel losse nummers van Maarten! of word abonnee

Maarten: ‘Wat ooit een model was van leiderschap, is nu een land waar politieke onzekerheid structureel is. Dat hangt onlosmakelijk samen met de volstrekt irrationele keuze die de Britten tien jaar geleden maakten, toen 51,9 procent ervoor koos om uit de Europese Unie te stappen.

De rekening van de Brexit is intussen opgemaakt. Het paniekbesluit bracht de Britten een sluipende economische achteruitgang, met een blijvend verlies aan welvaart en groeikracht.

Vervolgens versleten ze een hele reeks premiers. David Cameron, Theresa May, Boris Johnson, Liz Truss, Rishi Sunak en Keir Starmer: allemaal beloofden ze het land weer vooruit te helpen. Dat is geen van hen gelukt. Starmer was verreweg de meest pro-Europese premier sinds Cameron. Hij zocht weer toenadering tot Europa. Maar hij is natuurlijk ook zo stom geweest om partijgenoot Peter Mandelson tot ambassadeur in de Verenigde Staten te benoemen, terwijl deze man nauwe banden had met Jeffrey Epstein. Ik kan daar met mijn hoofd niet bij. Dat is Starmer natuurlijk ontzettend kwalijk genomen.

Londen versus Little England

Om de Britse problemen te begrijpen, moet je onderscheid maken tussen het welvarende zuidoosten, met Londen als middelpunt, en Little England: het Engeland van de afgetakelde industriesteden. Wij zien meestal de pittoreske dorpen met rozenstruiken, maar dat beeld is natuurlijk volkomen misleidend. Londen floreert weliswaar, maar daarbuiten zijn veel regio’s sterk verarmd. Die aftakeling begon al in de twintigste eeuw.

Londen floreert, maar daarbuiten zijn veel regio’s sterk verarmd

Lange tijd liep Groot-Brittannië voorop in de Industriële Revolutie en was het de belangrijkste industriële grootmacht. Totdat andere landen, zoals Duitsland en de Verenigde Staten, de Britse industrie begonnen in te halen. In feite is Groot-Brittannië blijven steken in de oude glorie van het Britse Rijk en in het idee dat het een uitzonderingspositie heeft. Landen als Duitsland en Japan moesten zich na 1945 opnieuw uitvinden. Groot-Brittannië heeft die noodzaak veel minder gevoeld. Dat zie je vandaag de dag nog altijd terug.

Signaleerders van onrust

Ook het politieke systeem helpt niet mee. Het Verenigd Koninkrijk kent minder institutionele tegenmacht dan bijvoorbeeld Duitsland of de Verenigde Staten. Een regering met een ruime meerderheid in het Lagerhuis heeft veel speelruimte. Het parlement is er uiteindelijk de baas. Wat een meerderheid in Westminster besluit, wordt in principe wet. Bovendien is veel macht geconcentreerd in Londen. Dat versterkt buiten de hoofdstad het gevoel dat de landelijke politiek weinig oog heeft voor de rest van het land.

Populisten zijn uitstekende signaleerders van onrust, verwarring, woede en paniek. Nigel Farage weet dat sentiment met zijn radicaal-rechtse Reform UK handig te benutten. Ondanks dat de nadelige gevolgen van de Brexit steeds voelbaarder worden, blijft hij populair. Zijn partij scoorde flink bij de lokale verkiezingen. Toch denk ik dat we dat vooral moeten zien als een opgestoken middelvinger naar de landelijke politiek onder leiding van Labour.

De opkomst van Reform UK is een tijdelijke protestgolf binnen de Britse politiek. Als Farage ooit aan de macht komt, zul je zien dat hij geen enkele steekhoudende agenda heeft om de problemen daadwerkelijk op te lossen.’

Verlosser

‘De kans is groot dat Andy Burnham, oud-burgemeester van Greater Manchester, Starmer als Labour-leider zal opvolgen. Burnham is een beetje populistisch, in die zin dat hij zich graag profileert als de spreekbuis van de regio’s buiten Londen. Hij was altijd een fel tegenstander van de Brexit en heeft meermaals gezegd dat het Verenigd Koninkrijk weer lid zou moeten worden van de Europese Unie. Hij heeft verder nuttige dingen gedaan, zo heeft hij het gemeentelijk vervoer opgekalefaterd en goedkoper gemaakt. Maar dat is lokaal werk. Straks krijgt hij te maken met hardnekkige problemen die zich niet één-twee-drie laten oplossen.

Een terugkeer naar de Europese Unie is voorlopig niet realistisch

Vaak moeten problemen eerst heel groot worden voordat er echt iets verandert. Ik zie het een beetje als mijn studeerkamer. Die moet eerst een nog veel grotere puinhoop worden. Pas als ik niets meer kan vinden en er nauwelijks nog uit kan, ga ik opruimen.

Dus het idee dat Burnham de gewenste “Verlosser” zal zijn, lijkt mij volstrekt ridicuul. Daarvoor zijn de problemen van het Verenigd Koninkrijk te diepgeworteld.

Bovendien is een terugkeer naar de Europese Unie voorlopig niet realistisch. Er zijn natuurlijk allerlei tussenoplossingen denkbaar. Denk aan de Noorse oplossing, waarbij je economisch grotendeels meedoet zonder volwaardig EU-lid te zijn. Of de Zwitserse oplossing, met een reeks bilaterale verdragen. Maar ook zulke constructies regel je niet van vandaag op morgen. Dat zijn ingewikkelde trajecten.

Kortom, het Verenigd Koninkrijk is een beetje een lost cause geworden, een industrieel wrak met als wonderbaarlijke hoofdstad een van de succesvolste financiële centra ter wereld. Maar daardoor is het contrast wel extreem met de rest van het land. Er bestaat een superkloof tussen stad en platteland. De burgemeester van Londen heeft al eens voorgesteld om van de hoofdstad een apart land te maken. Daar zit wat in.’

Heeft u het gloednieuwe zomernummer van Maarten! al in huis? Nu in de winkel of bestel uw editie hier