Europese leiders zoeken naar manieren om met Trump en zijn inner circle om te gaan. Volgens Anna van Zoest, directeur van de Atlantische Commissie, schommelen ze tussen rebellie en onderdanigheid. ‘We moeten leren de middenweg te bewandelen. De Europese manoeuvreerruimte is groter dan we een aantal maanden geleden dachten.’

Uit Maarten! 2026-2. Bestel losse nummers hier of word abonnee

Anna van Zoest en Maarten schuiven geregeld aan bij dezelfde talkshows als er nieuws is over de NAVO. Sinds anderhalf jaar betekent dat meestal dat Trump de veiligheidsgaranties aan Europa weer eens ter discussie stelt. ‘Als wij elkaar tegenkomen, betekent dat meestal geen goed nieuws,’ lacht Van Zoest.

Maarten: Nederlanders waren decennialang dol op Amerika. Ik had dat gevoel ook, ik zou het zelfs verliefdheid noemen.

Van Zoest: ‘De val in het vertrouwen in Amerika is het grootst in landen die zich traditioneel gezien altijd op dat land hebben gericht: Nederland, maar ook Denemarken, Polen en Zweden. Veel mensen in die landen voelen zich verraden. We hebben behoefte aan wat zelfreflectie. Als wij niet Amerika zijn, wat zijn we dan wel? Die vraag hoor je ons maar weinig stellen.’

Die verliefdheid was ook niet altijd terecht. Trump is een aberratie, maar hij is ook Amerika: de vulgariteit, de minachting voor intellectuelen, het racisme. Denk aan het McCarthyisme of de Ku Klux Klan in de jaren twintig.

‘Je kunt van alles zeggen over het ingebakken racisme in Amerika. Maar als je met diezelfde blik naar Europa kijkt, kom je uit op een  geschiedenis waarin Europa alleen maar oorlog heeft gevoerd. En een verleden waarin we schuldig zijn aan de Holocaust. Ik denk dat we voorzichtig moeten zijn met de voorspellende waarde van de geschiedenis.’

Een lichtpuntje dan: sinds Trump is jullie Atlantische Commissie weer een stuk relevanter geworden.

‘Het is ingewikkeld, want sinds onze oprichting in 1952 is onze bestaansgeschiedenis gelinkt aan de naoorlogse periode: het begin van de NAVO en de Amerikaanse steun aan de Europese wederopbouw. Nederland vond destijds dat er meer gepraat moest worden over
die relatie.

‘Misschien werkt de magie van Rutte niet altijd’

Nu worden multilaterale organisaties als de VN op allerlei manieren kaltgestellt door de Amerikaanse regering. Door al het nieuws daarover hebben Nederlanders enorme behoefte aan duiding en uitleg. Ons instituut legt daarbij de nadruk op de veiligheidsdimensie van de trans-Atlantische relatie, maar we hebben ook steeds meer oog voor de handels- en economische componenten, nu die door de grootmachten rücksichtslos als wapen worden ingezet.’

Is Trumps harde opstelling een wake-upcall voor Europa?

‘De relatie tussen Amerika en Europa is al jaren in transitie. De terugtrekkende beweging van de Amerikanen, weg van Europa en richting andere theaters, komt niet alleen door Trump. Maar hij heeft wel zijn voet op het gaspedaal gezet.’

Hoe verschilt zijn tweede termijn van zijn eerste?

‘De manier van zakendoen in het diplomatieke verkeer verandert. Ik heb tijdens mijn werk voor Buitenlandse Zaken en ambassades veel met de Amerikanen te maken gehad. Die hadden een ambtenaren- en diplomatiek adviesapparaat van heb ik jou daar. Op ieder dossier, hoe klein ook, zaten tien mensen die van haver tot gort wisten hoe het zat. Ze hadden batterijen aan goede ambtenaren die al hun talen spraken. Veel van hen zijn ontslagen of weggegaan. Andere posities wachten nog op een benoeming.

De Bulgaarse politicoloog Ivan Krastev omschreef deze omslag in de Financial Times als “The age of the middle man”. Amerika laat de beslissingen over aan een kleine groep mensen rondom de president, zoals Steve Witkoff en Jared Kushner. Europese leiders hebben weinig keus en moeten daarin mee. Eind vorig jaar was ik in Washington, daar zag ik hoe internationale ambassades bezig zijn om dicht bij Trumps inner circle te komen. Het gaat dan over de vraag: voor wie neemt Trump de telefoon op? Op wiens appjes reageert hij?

Mark Rutte is daar succesvol in geweest. Hij had het oor van Trump, en zijn tactiek van tijd kopen heeft lang gewerkt. Maar tijdens Ruttes laatste bezoek aan Washington kreeg Europa toch weer een veeg uit de pan. Misschien werkt zijn magie niet altijd.’

Een tijdje gold de Italiaanse premier Giorgia Meloni ook als Trump-fluisteraar.

‘De publieke opinie in Europa is de afgelopen maanden gekanteld: het vertrouwen in de Verenigde Staten en de Amerikaanse rol in de wereld is drastisch gedaald. Europese leiders kunnen hun relatie met Trump niet meer verkopen aan hun achterban, ze kunnen niet toondoof zijn. Meloni draaide na Trumps belediging van de paus, de Duitse bondskanselier Friedrich Merz haalde uit naar aanleiding van de oorlog in Iran. Maar dat is tricky, want stevige uitspraken kunnen rekenen op een reactie uit Washington. Een goed voorbeeld van hoe het wel kan is de speech die de Britse koning Charles gaf tijdens zijn bezoek aan het Witte Huis: heel genuanceerd, met humor en een steek. Hij sprak zonder onderdanigheid, dat vond ik er zo mooi aan. Want we schommelen steeds tussen onderdanigheid en rebellie in relatie tot de Amerikanen. We moeten leren om daarin de middenweg te bewandelen.

‘Amerikaanse ambtenaren krijgen soms via Truth Social te horen welke kant het op moet’

In Nederland en Europa bestaat op dit moment geen overeenstemming over de mate van vrijheid die we hebben om anders te beslissen dan Amerika. Sommigen zeggen dat we geen andere keuze hebben dan meebewegen met de VS, maar er zijn ook leiders die daar anders over denken. Volgens mij is de Europese manoeuvreerruimte groter dan we een aantal maanden geleden dachten. In de discussie over het gebruik van militaire bases in Europa zie je ons continent best wat leverage heeft; de Amerikanen hebben ons óók nodig.’

Dat zou je niet zeggen als je Trump tekeer hoort gaan over de NAVO. Komt hij straks bedrogen uit als Europa zelf wapens gaat maken en de Amerikaanse defensie-industrie links laat liggen?

‘Dat is de aloude angst van de Amerikanen. Maar de discussie over de plek waar je wapens koopt, is in de huidige situatie deels symboolpolitiek. Als ik spreek met defensieministeries, hoor ik dat zij wapens kopen waar ze die maar kunnen krijgen, of dat nu Amerika, Europa of Zuid-Korea is. Er is een enorm tekort. Het is ook niet zo dat Europa in het verleden als een freerider alleen maar heeft meegelift op de Amerikaanse veiligheidsgarantie. Het naoorlogse pact tussen Amerika en Europa was een soort verstandshuwelijk: de Amerikanen stonden garant voor onze veiligheid in ruil voor toegang tot de Europese markt.’

Trump snapt niet hoe de NAVO werkt, hij eist hulp in Iran en rond Taiwan. Hij definieert de hele planeet als veiligheidsregio.

‘De NAVO zal de geografische focus moeten verleggen. Een paar maanden geleden, tijdens een etentje in Brussel met experts en belanghebbenden, trok iemand een kaart tevoorschijn van het Noord-Atlantisch gebied met de na druk op Groenland en de GIUK Gap, een maritieme corridor waar Russische onderzeeërs doorheen zouden varen. Het Hoge Noorden staat tegenwoordig voor de NAVO centraal. Het is een prachtig stukje strategische communicatie om Amerika duidelijk te maken: wij helpen jullie om deze kwetsbare plek te bewaken.’

Speelde de geografische discussie ook al toen jij Nederland vertegenwoordigde bij de NAVO?

‘Jawel, vooral Azië stond onder de vorige Amerikaanse regeringen hoog op de agenda. Maar vóór Trumps tweede termijn speelde de NAVO hierop in door coalities te smeden van landen die kritisch naar China kijken. Bij de NAVO-toppen van de afgelopen jaren werden steeds de regeringsleiders van Australië, Nieuw-Zeeland, Japan en Zuid-Korea uitgenodigd. Die hebben weinig te maken met de kernbusiness van de NAVO, maar wel met de buitenlandagenda van Amerika. De NAVO heeft zich daar altijd dienend in opgesteld. Het tegenstrijdige is dat Pete Hegseth nu tegen Europa zegt: “Blijven jullie maar weg uit Azië. We’ll deal with it.”’

Jij spreekt met ambtenaren in de laag onder al die halvegaren in het Witte Huis. Zitten  die ook te wachten tot Trump is opgehoepeld?

‘In vergelijking met Trumps eerste regeerperiode zijn ambtenaren, militairen en adviseurs veel voorzichtiger om zich uit te spreken. Het is voor denktanks en experts van buiten ook ingewikkelder om informatie te krijgen, want het Pentagon heeft zijn personeel verboden te spreken op publieksbijeenkomsten buiten de deur. Doordat de macht zo gecentreerd is bij de president en zijn directe adviseurs, weten zelfs de mensen in het ambtenarenapparaat vaak niet hoe het zit. Soms krijgen zij ook via Truth Social te horen welke kant het op moet. Iedere president probeert de macht naar zich toe te trekken, maar Trump slaagt daarin omdat hij beperkte tegenmacht tegenkomt.’

Zeg maar gerust géén tegenmacht.

‘Amerika was een voorbeelddemocratie, dachten we. Maar afgezien van de morele verontwaardiging die ik natuurlijk ook voel, denk ik dat we vooral goed moeten kijken wat de gebeurtenissen in Amerika voor ons betekenen in Europa. Er is weinig discussie over welke kant het op moet: we moeten minder afhankelijk zijn. De belangrijkste factor daarbij is tijd –de tijd die ons gegund is om ons op die nieuwe wereld en die nieuwe relatie voor te  bereiden, terwijl de regering in Washington de zaak op scherp zet.’

Hoeveel tijd heeft Europa nodig?

‘Een militair strateeg zou zeggen: tien tot vijftien jaar. Maar dat is volledig afhankelijk van politieke wil. En we doen nu steeds alsof de grote tegenstelling binnen de NAVO die tussen de VS en de rest is, maar er is te weinig aandacht voor een ander probleem: het noorden en zuiden van Europa begrijpen elkaar steeds minder goed. Het energetisch centrum van de zelfstandige Europese defensieagenda ligt in Noordoost-Europa. Daar sluiten landen allerlei coalities om de kar te trekken, terwijl ze tegen de zuidelijke landen zeggen: “Doe ook eens wat”. Maar de Spanjaarden, Italianen en Grieken hebben een compleet andere ervaring van het veiligheidslandschap.’

De Spaanse premier Pedro Sánchez zegt dat hij Poetin niet zo snel over de Pyreneeën ziet komen.

‘Dat vind ik behoorlijk naïef, want om een deel van de vitale infrastructuur plat te leggen hoef je geen gebergte over. Maar de Zuid-Europese landen hebben wel een punt. Waar is Afrika in onze beraadslagingen, vragen zij zich af. Hoe zit het met de problemen die wij ervaren op het gebied van irreguliere migratie, smokkel en terrorisme?

Als je het hebt over de problemen van de toekomst, dan komen die óók vanuit die zuidflank. Zuidelijke landen voelen dat zij met beperkte middelen de vuile klusjes moeten opknappen. Allerlei beslissingen die wij als existentieel zien voor onze veiligheid en onze welvaart worden door die noord-zuidtegenstelling moeilijk gemaakt, van lidmaatschapskwesties tot de allocatie van fondsen.’

En vraagstukken over nucleaire afschrikking.

‘Er komt langzaam een discussie op gang over de Amerikaanse nucleaire paraplu en of Europa daar iets tegenover moet zetten, door samenwerking met de Europese kernmachten: het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk. Dat is lastig, want nu zit Emmanuel Macron aan de knoppen, maar hoe zouden we het vinden als er een regeringswisseling komt in Parijs? Als Rassemblement National aan het roer staat, stuit je al snel op Europese landen die denken: liever niet. Bijna iedereen onderschrijft de noodzaak van intensievere Europese samenwerking, maar is er als puntje bij paaltje komt voldoende vertrouwen om er echt werk van te maken? Het lijkt wel of we ons beter voelen bij een Amerikaanse nucleaire paraplu dan bij een Europese.’

Ik denk dat Europese populisten best weten dat ze de EU nodig hebben.

‘De MAGA-vleugel van de Republikeinen zegt tegen EU-landen dat ze beter af zijn als ze een-op-een zaken doen met elkaar. Maar die landen weten natuurlijk dondersgoed dat een vertrek uit de EU een recipe for disaster is.

Dat geldt ook voor de populistische flank in Duitsland en Frankrijk. De steun van de Nederlandse bevolking voor de EU vertoonde ook lange tijd enorme pieken en dalen, maar sinds de Brexit is die steun stabiel hoog. Wij hebben als klein land baat bij de EU en de NAVO als vangrails. Duidelijke afspraken en regels zorgen ervoor dat we niet onder de voet worden gelopen.’

Wij zijn ook maar een klein landje. Hoe wordt er binnen de NAVO naar ons gekeken?|

‘Nederland is een van de founding members en een actieve bondgenoot die gewicht in de schaal legt. Daarmee koop je enig aanzien. Toen ik in 2020 begon bij de NAVO, kwamen er in korte tijd twee landen bij: Montenegro en Noord-Macedonië. Daar kwam ik bij vergaderingen op basis van alfabetische volgorde tussenin te zitten, en dat was fascinerend om te zien. Ook die landen hebben goede diplomaten die snappen hoe het spel werkt, maar een organisatie als de NAVO heeft zijn eigen dynamiek. Je beroept je regelmatig op afspraken uit het verleden, precedenten en tekst waarover al eerder overeenstemming is bereikt. Je hebt een enorme kennisvoorsprong als je langer bij de club zit, en daardoor krijg je ook meer gedaan.

‘Het noorden en zuiden van Europa begrijpen elkaar steeds minder goed’

Als Nederland kunnen wij vaak een honest broker zijn tussen landen. We zijn wel heel luidruchtig en willen overal over meepraten. En wat de Amerikanen betreft: die zien ons ook als NAVO-aanlegsteiger, want al het Amerikaanse materieel komt in Vlissingen aan land. Op dit moment kijken andere NAVO-landen ook met veel belangstelling naar ons, omdat wij een van de eerste lidstaten zijn die in onze begroting laten zien hoe we de 3,5 procent NAVO-norm vrijmaken en inzetten.’

Dat er meer geld nodig is voor defensie geloof ik, maar ik ben niet te spreken over de oorlogspropaganda van Rutte. Waarom moeten we mensen zo bang maken?

‘Hoe zou hij het anders moeten uitleggen? Rutte spreekt tot een divers publiek. Als je in Estland zit, vind je waarschijnlijk dat hij niet ver genoeg gaat, en in Spanje voelt zijn boodschap als een bizarre werkelijkheid. Als we niet duidelijk maken hoe erg het kan worden, kunnen we misschien niet de solidariteit mobiliseren die nodig is op het moment dat er wat gebeurt.’

Zijn vergelijkingen met de Tweede Wereldoorlog vind ik misleidend en onjuist.

‘Ik snap wat je bedoelt, maar ik ben wel blij dat er mensen zijn die verkondigen dat we beter voorbereid moeten zijn.’

De vraag is of we het afkunnen zonder de Verenigde Staten. Gaan de Amerikanen zich na Trump weer op Europa richten?

‘Ik denk het niet. De appetite van Republikeinse kiezers om een actieve rol op het wereldtoneel te spelen is al jaren tanende. Bij Democraten ligt dat toch anders, maar ook die kijken kritisch naar Europa. Een paar weken geleden sprak ik met een Amerikaanse denktank-directeur over de Straat van Hormuz en de hulpvraag van Trump. Zij snapte dat die voor het Europese publiek moeilijk te verteren was.

Maar ze zei ook: als je als Europa een serieuze geopolitieke speler wil zijn, moet je er op zijn minst serieus naar kijken als er brand is in de wereld en jij daar mogelijk iets aan kunt doen. Zelfs als je er niet een direct aandeel in hebt.

Dan had Amerika ons van tevoren moeten raadplegen over de aanval op Iran.

‘De verontwaardiging daarover en de overweging om er toch iets aan te doen kunnen naast elkaar bestaan. “Grow up”, denken ze in Amerika soms over Europa. “Zit niet zo te mopperen op ons. We snappen het, wij vinden deze president ook ingewikkeld. Maar neem je verantwoordelijkheid.”’

Toch heb ik vertrouwen in Europa. Jij ook?

‘Er kan nu al veel meer dan een aantal jaar geleden. Dat heeft ook te maken met de veiligheidssituatie en de internationale politiek, maar toch. Ik hoop dat we gezegend zijn met leiders die bereid zijn over hun eigen schaduw te stappen. Volgens mij is de belangrijkste vraag van onze tijd hoe je mensen meeneemt in de grote kwesties, en hoe je oplossingen aandraagt waar iedereen achter gaat staan, zonder dat het verzandt in de ontluistering en desillusie die we nu zien.

Het lukt mainstream politici in Europa keer op keer niet om een overtuigend verhaal te houden. En dat is belangrijk, want all politics is local. Als je op het internationale toneel iets wilt doen, moet je het thuis voor elkaar hebben en heb je draagvlak nodig voor je plannen en politiek. Als dat niet zo is, sta je machteloos.’

En ben je optimistisch over de toekomst van de trans-Atlantische samenwerking?

‘Wat minder dan jij, denk ik. We zullen sowieso moeten accepteren dat de Amerikanen Europa op termijn niet meer op één zullen hebben staan. Maar onder druk is er veel mogelijk, mits het Europa lukt om volwassener te worden in de relatie met de VS. Ook ik mopper veel op Trump en word kriegel van wat ik elke dag in de krant lees, maar uiteindelijk zit het handelingsvermogen aan onze kant van de oceaan.’

Anna van Zoest is directeur van de Atlantische Commissie, een forum voor debat, onderzoek en onderwijs over trans-Atlantische vraagstukken. Ze is ook lid van de Commissie Vrede en Veiligheid van de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV). Eerder werkte zij bij het ministerie van Buitenlandse Zaken, onder meer in Brussel bij de NAVO en de Europese Dienst voor Extern Optreden (EDEO/EEAS).