Uit angst voor Rusland bleef Finland sinds de Tweede Wereldoorlog neutraal. Maar twee jaar geleden werd het land toch lid van de NAVO. President en Trump-fluisteraar Alexander Stubb hoopt dat het bescherming biedt, maar is somber. ‘Ik wil nog niet spreken van een Derde Wereldoorlog. Nog niet.’

Uit Maarten! 2026-2. Bestel losse nummers hier of word abonnee

In 2023 voltrok zich in het noorden van Europa een grote geopolitieke ommezwaai. Zweden en Finland wisselden hun neutraliteit in voor een NAVO-lidmaatschap. De Russische president Vladimir Poetin had Oekraïne in een verwoestende oorlog gestort om uitbreiding van het westerse militaire bondgenootschap te voorkomen, maar bewerkstelligde het tegenoverstelde. Ineens werd de grens tussen Rusland en het NAVO-grondgebied nog eens 1340 kilometer langer.

De Zweden en de Finnen waren altijd trots geweest op hun neutrale status, maar durfden daar met alle oorlogsretoriek uit het Kremlin niet langer op te vertrouwen. Vooral voor Helsinki was het een grote stap. Na de Koude Oorlog hadden de Finnen er bewust voor gekozen om wél toe te treden tot de EU, maar niet tot de NAVO.

Bloedfanatieke Finse militairen hielden stand tegen een Russische overmacht

De redenen daarvoor liepen sterk uiteen. Enerzijds waren er optimistische Finnen die geloofden dat Rusland zou transformeren tot een volwaardige democratische staat. Lidmaatschap van de NAVO was daarom niet nodig. Anderzijds waren er pessimistische Finnen die uitgingen van exact het tegenoverstelde en het machtige buurland niet wilden provoceren.

Die laatsten pleitten voor het voortzetten van de koers die Finland sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog had gevolgd: om het Kremlin tevreden houden hadden de Finnen grote concessies gedaan aan Stalin en zijn opvolgers. Strikte neutraliteit gold als de beste garantie voor de Finse onafhankelijkheid. Sterker nog, het buitenlands beleid van Helsinki werd behoedzaam afgestemd met Moskou. De bilaterale banden tussen beide buurlanden waren hecht.

De Finse president Urho Kekkonen (links) gaat jagen met Sovjetleider Nikita Chroesjtsjov, 1 december 1963.

Finland werd het schoolvoorbeeld van een onderdanige opstelling ten opzichte van een andere staat. Dit wordt in het diplomatieke jargon daarom wel ‘finlandisering’ genoemd. Er gaan nu stemmen op die zeggen dat ook Oekraïne dit pad moet bewandelen om een einde te maken aan de oorlog met Rusland die nu al meer dan vier jaar voortduurt.

Maar wie zijn oor te luisteren legt in Helsinki zal vooral schaamte horen over de volgzame periode tussen 1944 en 1989. De huidige Finse president Alexander Stubb zegt er niet bepaald trots op te zijn. Hij is dan ook fel tegenstander van finlandisering als oplossing voor de oorlog in Oekraïne. ‘Zo’n vrede zou te veel kosten, want het zou in de praktijk betekenen dat Kiev zijn soevereiniteit en een deel van het grondgebied op zou moeten geven,’ schreef Stubb in het Amerikaanse vaktijdschrift Foreign Affairs. En met het NAVO-lidmaatschap op zak heeft de president voor zijn eigen land ook een andere geopolitieke koers in gedachten.

Met het oog op de toekomst van Oekraïne (en de rest van Europa) is het goed om eens te kijken wat een ‘ervaringsdeskundige’ te vertellen heeft. En er is nóg een reden waarom het Finse perspectief op de wereld interessant is. Alexander Stubb is een begenadigd golfer – ooit op weg naar een profcarrière voor hij de politiek in ging – die graag een balletje mag slaan met de Amerikaanse president Donald Trump. Misschien wel meer nog dan NAVO-secretaris-generaal Mark ‘Daddy’ Rutte geldt Stubb daarom als Trump-fluisteraar. Wat weet hij de Amerikaanse president aan het verstand te peuteren?

Nationaal bewustzijn

Om te begrijpen waarom Finland decennia van finlandisering bij het diplomatieke grofvuil heeft gezet moeten we eerst de klok even terugdraaien voor een stoomcursus geopolitieke geschiedenis. De Finse onafhankelijkheid is namelijk een relatief recent fenomeen.

‘Finland’ komt in de elfde eeuw voor het eerst voor in middeleeuwse kronieken. Paus Gregorius IX neemt ‘Finlandia’ in 1229 onder zijn hoede.

Het huidige Finland is dan een héél dunbevolkt gebied. Zo’n 40.000 mensen proberen in het onbarmhartige klimaat een bestaan op te bouwen als boeren, jagers en vissers. Er zijn contacten met de rest van Scandinavië én het Russische vorstendom Novgorod. Via die weg komt ook het christendom naar Finland. Vanaf de dertiende eeuw wordt de Zweedse invloed steeds groter. Ook Zweedse kolonisten weten hun weg te vinden naar de oevers van de Botnische Golf.

In 1550 stichtten de Zweden de huidige Finse hoofdstad Helsinki. Vestingstad Viipuri werd het oostelijk slot op de deur naar het Russische Rijk, maar Finland lag samen met Lijfland – het huidige Estland en Letland – vaak in de frontlinie in een schier eindeloze reeks oorlogen om de macht in het Oostzeegebied. Uiteindelijk dolven de Zweden het onderspit in de Grote Noordse Oorlog (1700-1721). Zweden was grootmacht af, maar mocht het grondgebied van het huidige Finland houden.

Dat duurde een eeuw. Want in 1809 veroverde Rusland Finland alsnog. Het werd een semiautonoom groothertogdom, de Russische tsaar zwaaide als groothertog de scepter over inmiddels 800.000 Finnen. Die hadden meer rechten en minder plichten dan de inwoners van het Russische Rijk. Het groothertogdom Finland had geen dienstplicht en meer economische vrijheid. Het resultaat? Meer industrialisatie en innovatie dan in de rest van het tsarenrijk. Iedereen kent Nokia van zijn mobiele telefoons, maar het bedrijf werd opgericht in 1871.

Finland is altijd op het ergste voorbereid

De negentiende eeuw bracht meer welvaart en meer aandacht voor de Finse cultuur. Het Finse nationale epos Kalevala werd in 1835 samengesteld op basis van mondeling overgeleverde gedichten. Net zoals in de rest van Europa ontwaakte in Finland een groeiend nationaal bewustzijn. Daar moesten de tsaren dan weer niets van hebben. In de twintigste eeuw werden de vrijheden van de Finnen ingeperkt. Toen tsaar Nicolaas II tijdens de Russische Revolutie het veld moest ruimen, grepen zij dan ook hun kans om de onafhankelijkheid uit te roepen.

Toch verliep de geboorte van de republiek Finland niet zonder slag of stoot. Er brak een burgeroorlog uit tussen nationalistische ‘Witten’ en communistische ‘Roden’, die met steun van Lenins bolsjewieken streefden naar aansluiting bij de Sovjet-Unie. Dankzij Duitse hulp trokken de Witten onder aanvoering van legerleider Carl Gustaf Mannerheim aan het langste eind.

De verhouding met de Sovjet-Unie bleef daarna slecht. Ondanks in een in 1932 gesloten niet-aanvalsverdrag vertrouwde de paranoïde Sovjetleider Jozef Stalin de Finse regering voor geen cent. Hij raakte ervan overtuigd dat Finland een bedreiging vormde als mogelijke springplank voor een Duitse invasie. Leningrad – het huidige St. Petersburg – lag immers maar 32 kilometer van de grens! Stalin eiste verregaande ‘veiligheidsgaranties’. Toen de Finnen weigerden een vazalstaat te worden, viel het Russische Rode Leger op 30 november 1939 Finland binnen.

Stalins generaals dachten in drie weken af te rekenen met de ‘Finse fascistenkliek’, maar kwamen bedrogen uit. Bloedfanatieke Finse militairen hielden knap stand tegen een Russische overmacht en kregen daarbij hulp van Koning Winter. In temperaturen tot 43 graden onder nul liep de Russische invasie letterlijk en figuurlijk vast. Het kleine Finland kon rekenen op de sympathie van de internationale gemeenschap, maar kreeg weinig concrete steun.

Finse soldaten op ski’s en met gasmaskers tijdens de Winteroorlog, 1940

In maart 1940 forceerden de Russen met een nieuwe tactiek toch een doorbraak. Na de verovering van Viipuri lag de weg naar Helsinki open en gaven de Finnen zich over. Bij de Vrede van Moskou dicteerde Stalin nieuwe grenzen. In ruil voor onafhankelijkheid moest Finland een tiende van zijn grondgebied afstaan aan de Sovjet-Unie. Viipuri werd het Russische Vyborg, Leningrad kwam voortaan op 150 km van de grens te liggen.

Stalins angst dat de Finnen gemene zaak zouden maken met Hitler werd na de Duitse inval in de Sovjet-Unie in 1941 alsnog bewaarheid. Finland schaarde zich tijdens operatie Barbarossa aan de zijde van de nazi’s, veroverde alles weer terug en belegerde Leningrad samen met de Wehrmacht, negenhonderd dagen lang. Uit erkentelijkheid bracht Hitler in 1942 opperbevelhebber Mannerheim een verrassingsbezoek voor diens 75ste verjaardag.

In 1944 waren de rollen omgekeerd. Het Rode Leger rukte op naar Berlijn en herstelde en passant de grenzen van de Vrede van Moskou uit 1940. Vyborg is nog altijd een Russische stad. Maar de prijs was hoog. Meer dan 400.000 Sovjetsoldaten sneuvelden in de strijd tegen de Finnen, die zelf zo’n 88.000 slachtoffers betreurden.

Innovatieve industrie

Stalin sloot vervolgens een compromis met de Finse regering. Finland mocht zelfstandig blijven, maar moest forse herstelbetalingen doen – omgerekend vijf miljard euro – en zijn strikte neutraliteit vastleggen.

Moskou behield dankzij een ‘vriendschapsverdrag’ grote invloed op buitenlands beleid en defensie. Finland mocht na de Tweede Wereldoorlog buiten het Warschaupact blijven, maar generaties Finse politieke leiders liepen op eieren om de machtige oosterbuur niet tegen zich in het harnas te jagen. Dat is de essentie van wat we nu finlandisering noemen. Zo weigerde Finland bijvoorbeeld de naoorlogse Marshallhulp ten faveure van bilaterale handel met de Sovjet-Unie.

‘We moeten zorgen dat conflicten niet nóg verder escaleren’

Tegelijkertijd omarmde Finland de democratie en de vrijemarkteconomie. De eenvoudige agrarische samenleving werd ingewisseld voor innovatieve industrie met hoogopgeleide werknemers. In de jaren zeventig maakte Finland een economische bloeiperiode door, waardoor het een welvarend land werd met een Scandinavisch sociaal vangnet.

Het lidmaatschap van de Europese Unie was in de jaren negentig een logische stap. En hoewel het NAVO-lidmaatschap taboe bleef, trokken de Finnen ook steeds vaker samen op met het militaire bondgenootschap.

Sowieso zijn de Finnen – met de lessen van de Winteroorlog in het achterhoofd – altijd voorbereid op het ergste. Er zijn overal in het land schuilkelders en strategische noodvoorraden aangelegd en er zijn bijna een miljoen goed getrainde Finse reservisten. Let wel, dat is een vijfde van de totale bevolking. Al vóór 2022 breidde Finland het reguliere leger uit tot 180.000 manschappen en schafte het land 64 Amerikaanse F-35 gevechtsvliegtuigen aan.

De grootschalige Russische inval in Oekraïne was voor de Finnen slechts de druppel die de emmer deed overlopen. Ze hebben hun grote buur altijd argwanend bekeken en begrijpen dan ook donders goed dat de Oekraïners helemaal niets zien in compromissen met het Kremlin. Laat staan in finlandisering.

Somber

De president is in Finland mede verantwoordelijk voor het buitenlands beleid. Het aantreden van Alexander Stubb in 2024 onderstreepte de nieuwe koers die de Finnen waren ingeslagen met het NAVO-lidmaatschap. Stubb is het vleesgeworden geloof in de kracht van bondgenootschappen. Dat is de allerbeste garantie voor de veiligheid van Finland.

Volgens Stubb heeft Finland daarbij als klein land ‘op waarden gebaseerd realisme’ omarmd. Het Westen moet volgens hem niet alleen trouw blijven aan de internationale rechtsorde en de waarden die daarin vervat liggen, maar ook culturele en politieke verschillen respecteren. Anders gezegd: het is onmogelijk om alle problemen waar de wereld momenteel mee kampt op te lossen door alleen samen te werken met gelijkgestemde landen.

Om dat te illustreren grijpt Stubb graag terug op – hoe kan het ook anders voor een Fin – de Helsinki-akkoorden, de slotverklaring van de Conferentie over Veiligheid en Samenwerking in Europa in 1975. Die was aanvankelijk bedoeld als veiligheidsconferentie, maar uiteindelijk maakten 32 Europese landen, de Sovjet-Unie, de Verenigde Staten en Canada ook afspraken over samenwerking op het gebied van economie, wetenschap, technologie, milieu én mensenrechten.

Sovjetleider Leonid Brezjnev (rechts) en de Amerikaanse president Gerald Ford na ondertekening van de Helsinki-akkoorden over veiligheid in
Europa, 2 augustus 1975.

Tegelijkertijd is Stubb somber over de toekomst. Na de Koude Oorlog was er lange tijd sprake van lokale conflicten, maar die hebben in de afgelopen jaren steeds vaker een regionaal karakter gekregen. In een recent interview met Politico sloeg Stubb een zorgelijke toon aan: ‘We moeten dag en nacht werken aan de-escalatie en ervoor zorgen dat deze conflicten niet nóg verder escaleren. Ik wil nog niet spreken van een Derde Wereldoorlog. Nog niet.’

Maar Stubbs golfmaatje Trump lijkt momenteel niet uit op de-escalatie en samenwerking. De Finse president bekende dat hij zijn Amerikaanse collega al een tijdlang niet meer heeft gesproken. Trump is de laatste tijd druk doende met de door hemzelf veroorzaakte chaos in het Midden-Oosten en/of het aanprijzen van zijn megalomane balzaal bij het Witte Huis.

Artillerievuur van een Archer houwitser tijdens een NAVO-oefening in Finland,
20 november 2024.

Trump-fluisteraar Stubb signaleert ondertussen een scheiding der geesten binnen het trans-Atlantische NAVO-bondgenootschap, net nu Finland lid is geworden. Europa lijkt vooralsnog trouw te blijven aan de internationale rechtsorde, terwijl ‘zakenman’ Donald Trump onbeschaamd kiest voor wat het beste te typeren is als ‘voor-wat-hoort-wat-diplomatie’. ‘Maar dat is nu eenmaal de realiteit,’ aldus Stubb, die ondanks alle dreigementen van Trump absoluut nog niet bereid is om het NAVO-bondgenootschap dood te verklaren.

Presidenten Donald Trump en Alexander Stubb op de golfbaan in Mar-a-Lago, 29 maart 2025

Stubbs oplossing? Als een diplomatiek Duracell-konijntje onverstoorbaar door blijven werken aan het versterken van de banden met andere landen. Maar wel in de wetenschap dat de Finnen thuis de zaken hoe dan ook goed op orde hebben. Finland is klaar voor de geopolitieke toekomst, hoe die er ook uit mag zien. Dat is de belangrijkste les die de Finnen hebben getrokken uit de woelige gedeelde geschiedenis met hun grote buur.