In de Verenigde Staten is Californië een progressief paradijs. De staat blinkt al meer dan een eeuw uit in vooruitstrevende ideeën en wetgeving. Sommigen pleiten daarom voor een ‘Calexit’ – en dat zou uitgerekend Donald Trump goed uitkomen.

Uit Maarten! 2025-3. Bestel losse nummers hier of word abonnee

Het botert niet tussen Californië en Donald Trump. In juni 2025 gingen mensen in Los Angeles de straat op om te protesteren tegen de razzia’s van Trumps paramilitaire anti-immigratiedienst ICE. De Amerikaanse president aarzelde niet en stuurde de Nationale Garde en mariniers erop af. Eindelijk kon hij het vervelende linkse bolwerk aan de Amerikaanse westkust eens stevig aanpakken. Beelden van een paar brandende taxi’s boekstaafden immers wat hij tijdens de verkiezingscampagne had rondgebazuind: dankzij de Democraten waren de binnensteden van Amerikaanse metropolen verworden tot no go areas. Trump zou dat wel even rechtzetten.

Voor Gavin Newsom, de Democratische gouverneur van Californië, was dit een uitgelezen kans om zich te profileren als een alternatief voor Trump. Newsom manoeuvreert zichzelf al enkele jaren nadrukkelijk in de nationale schijnwerpers. Volgens hem was de inzet van het leger ‘roekeloos, immoreel en ongrondwettelijk, en brengt het mensenlevens in gevaar’. ‘Het is onmiskenbaar een stap in de richting van autocratie,’ aldus de gouverneur van de progressieve kuststaat.

In 2024 gingen de buitenwijken van Los Angeles in vlammen op

Waarschijnlijk zijn veel inwoners van Californië het roerend met hem eens. Volgens een recente YouGov-peiling zou 44 procent van hen daarom voor een ‘Calexit’ stemmen: een vertrek van de staat Californië uit de Verenigde Staten. Driekwart van hen zou ook genoegen nemen met meer autonomie en vindt dat ICE in ieder geval aan banden moet worden gelegd. Californië is de rijkste Amerikaanse staat en heeft ook het grootste aantal inwoners. Als onafhankelijk land zou zijn economie volgens de laatste World Economic Outlook van het IMF op de vierde plaats van de wereldlijst staan. Boven Japan dus.

In Californië doen ze dingen al veel langer anders dan in rest van de Verenigde Staten. Vanuit progressief oogpunt bekeken loopt de kuststaat voorop. Zo is er een basiszorgverzekering voor iedereen en heeft het strenge eigen klimaatwetgeving. En als burgemeester van zijn geboortestad San Francisco maakte Newsom in 2004 als eerste Amerikaanse bestuurder het homohuwelijk mogelijk.

Allemaal ‘linkse hobby’s’ die conservatieve Amerikanen liefst direct zouden beëindigen, Trump voorop. Het is daarom niet verbazingwekkend dat progressieve Amerikanen fantaseren over een zelfstandig Californië. Zeker nu Trump de teugels strakker aantrekt. Maar behoort een onafhankelijke Republiek Californië tot de mogelijkheden of is het slechts wensdenken over een liberaal wonderland?

Hoofdkantoor van Apple, Apple Park in Cupertino, Silicon Valley.

Het zou niet de eerste keer zijn dat Californië zich onafhankelijk verklaart. Dat gebeurde ook tijdens de ‘Bear Flag Revolt’ in 1846. Een dertigtal witte Amerikaanse settlers in de ten noorden van San Francisco gelegen Sonoma County riep de ‘California Republic’ uit. Ze hoopten zich af te scheiden van Mexico, dat ‘Las Californias’ in 1821 had overgenomen uit de boedel van het failliete Spaanse koloniale rijk.

Californië was altijd een achtergesteld gebied geweest. Ontdekkingsreiziger Juan Rodríguez Cabrillo had in 1542 geoordeeld dat ten noorden van San Diego niets van waarde was te vinden. Pas een dikke twee eeuwen later stichtten de Spanjaarden missieposten in het gebied. Behalve voor de oorspronkelijke bewoners, die grotendeels over de kling werden gejaagd om hun grond in te pikken voor grote ranches, veranderde er niet veel.

Het was bepaald geen geliefd deel van het koloniale rijk. Toen Mexico Las Californias overnam leefden er zo’n 10.000 mensen, van wie een derde bestond uit witte mannen van Spaanse of Amerikaans-Europese afkomst (de overgebleven oorspronkelijke bewoners werden niet meegeteld). Er was grote ontevredenheid met het Mexicaanse bestuur. De revolte met de berenvlag – waarop de huidige Californische vlag is gebaseerd – stelde niet zoveel voor, maar ze kreeg wel de steun van het Amerikaanse leger en de marine. De Republiek Californië hief zichzelf na een kleine maand alweer op, maar de Amerikanen namen daarna de huidige staat Californië in. De Mexicanen waren niet bij machte om dat tegen te houden.

Een groep witte en Chinese goudzoekers in Californië, 1952.

Met de annexatie reikten de Verenigde Staten van kust tot kust, maar het had er alle schijn van dat de nieuwe staat een vergeten hoekje zou blijven. Totdat er in 1848 goud werd gevonden in het Sierra Nevada gebergte. Het ontketende een ware goldrush. Honderdduizenden zochten hun geluk in het westen. Het slaperige San Francisco, de toegangspoort tot de Sierra Nevada, barstte uit zijn voegen. De overbevolkte stad brandde tot zes keer toe af. In de haven lagen talloze verlaten schepen waarvan de bemanning door goudkoorts bevangen de bergen in was getrokken.

Toen tijdens de uiteindelijk zeven jaar durende goldrush ook nog olie werd gevonden, werd Californië – vandaag de dag na Texas en Dakota de derde olieproducerende Amerikaanse staat – meegesleurd in de vaart der volkeren. Grootschalige landbouw moest alle monden voeden en nieuwe spoorwegen ontsloten het voorheen onherbergzame gebied. De economische bergen leken tot in de hemel te groeien.

San Francisco in brand na de aardbeving van 18 april 1906.

Knappe Koppen

De California Dream – een variant van de Amerikaanse – lokte miljoenen naar de westkust. Het droombeeld werd versterkt door het feit dat ook de entertainmentindustrie hier begin twintigste eeuw neerstreek: het gevarieerde landschap en vooral het zonnige klimaat waren ideaal om films te draaien. Dankzij Hollywood werd Californië wereldberoemd.

Uit deze periode stamt het progressieve karakter van de staat. De snelle groei en industrialisatie brachten allerhande problemen met zich mee. Bovendien waren corrupte spoorwegmagnaten en industriëlen eind negentiende eeuw oppermachtig. Het antwoord was: sterker overheidsingrijpen en vergaande hervormingen.

In Californië kwamen alle nutsvoorzieningen in overheidshanden. Er ging veel geld naar onderwijs en volksgezondheid. Berkeley, de oudste campus van de University of California opende de deuren in 1868 en de befaamde Stanford University in 1885. Vakbonden kregen vrij baan. Er kwamen pensioenvoorzieningen en uitkeringen voor arbeidsongeschikten. Vrouwen kregen al in 1911 stemrecht, negen jaar eerder dan op federaal niveau. Deze periode wordt ook wel de Progressive Era genoemd. Hij liep vast door geldtekort tijdens de Grote Depressie, maar er wordt in Californië nog altijd met warme gevoelens op teruggekeken.

Californië is Amerika in het klein

Dankzij goed onderwijs en relatief veel hogeropgeleiden had Californië tijdens de Tweede Wereldoorlog nóg een streepje voor op de rest van de VS. Bij het ontwerpen van bommen, vliegtuigen en raketten kwamen knappe koppen goed van pas. Bovendien was Californië in zekere zin een frontstaat in de strijd tegen het keizerrijk Japan. Vliegtuigbouwers en wapenproducenten vestigden zich aan de westkust en ze bleven daar hangen: tijdens de Koude Oorlog ging 40 procent van het nationale defensiebudget naar wapenfabrieken in Californië.

Er was ook sprake van een vruchtbare wisselwerking tussen industrie en onderwijs. Daardoor ontstond een vliegwieleffect. Technologiebedrijven schoven maar wat graag aan op het Stanford Research Park en zo ontstond Silicon Valley. Californië liep telkens voorop en omdat niemand de boot wilde missen, bleef dat zo. Op de filmindustrie volgden de radio, de televisie en uiteindelijk ook Netflix. Wie Big Tech zegt, zegt Californië. In de twintigste eeuw trokken miljoenen mensen naar de grote steden aan de westkust – Amerikanen en immigranten. Los Angeles steekt er met 4 miljoen inwoners met kop en schouders bovenuit, maar ook San Diego, San Jose en San Francisco tellen al gauw een miljoen inwoners. In totaal wonen er nu zo’n 40 miljoen mensen in Californië.

Rodney King wordt mishandeld door agenten, L.A. 3 maart 1991.

Bendegeweld

De zon mag er dan bovengemiddeld vaak schijnen, dat wil niet zeggen dat het leven in Californië geen schaduwkanten heeft. Allereerst is daar het natuurgeweld. De staat ligt op de San Andreasbreuk tussen twee aardplaten, en dat brengt risico’s met zich mee. In 1906 werd San Francisco verwoest door een zware aardbeving. Meer dan 3000 mensen vonden de dood.

Daarnaast is er de droogte. Los Angeles is een metropool, maar dat is slechts mogelijk dankzij twee gigantische aquaducten die het water uit de hoger gelegen Owens Valley naar de stad brengen. Het watertekort in de grote steden is opgelost met stuwdammen, kanalen en aquaducten, maar dat gaat wel ten koste van de rest van de staat. Samen met de klimaatverandering leidt dat steeds vaker tot grote bosbranden. Die bedreigen ook de steden: in 2024 gingen de buitenwijken van Los Angeles in vlammen op.

Een heleboel inwoners zijn aan lager wal geraakt

Het is niet voor niets dat Californië strengere klimaatwetgeving heeft, want in de jaren tachtig dreigden luchtvervuiling en smog het leven onmogelijk te maken in de steeds verder uitdijende urban sprawl.

In de popcultuur van de sixties en seventies stond Californië nog bekend als het land van de vrije geesten en open harten, met songtitels als ‘California Dreamin’, ‘San Francisco (Be Sure to Wear Flowers in Your Hair)’ en ‘Hotel California’. Maar de dromerige hippies in San Francisco en de studenten die op de campus van Berkeley protesteerden tegen de Vietnamoorlog waren niet representatief voor de rest van de bevolking. Racisme en economische ongelijkheid zijn – net als in de rest van Amerika – in het progressieve Californië een probleem.

Gewapende leden van de Nationale Garde dwingen een rij zwarte mannen om tegen de muur van een gebouw te staan tijdens de rassenrellen in Watts, Los Angeles, Californië, augustus 1965.

In 1965 braken er in de wijk Watts in Los Angeles rellen uit na de gewelddadige arrestatie van een zwarte man. En in 1992 gebeurde dat nog een keer op grote schaal toen vier witte agenten werden vrijgesproken na de mishandeling van Rodney King – wederom een zwarte man – bij zijn arrestatie. In beide gevallen was het een week onrustig, vielen er tientallen doden, werd er voor miljoenen schade aangericht en werden er duizenden arrestaties verricht.

In de jaren tachtig en negentig waren bepaalde wijken van Los Angeles daadwerkelijk de no go-areas waar Trump nu over fantaseert. Drugscriminaliteit en bendegeweld waren er aan de orde van de dag. Dankzij het harde lik-op-stukbeleid – ook van Democratische bestuurders – werden de machtigste bendes opgerold, maar criminaliteit en drugsgebruik zijn nog steeds een probleem.

Een chique auto rijdt over Rode Drive, een van de duurste straten ter wereld, in Beverly Hills.

Dat komt ook omdat een heleboel inwoners aan lager wal zijn geraakt. De sociale ongelijkheid is groot. Californië mag dan in theorie de vierde economie van de wereld zijn, maar de rijkste 20 procent van de bevolking heeft bijna 90 procent van het geld op de bankrekening staan. Woningen zijn onbetaalbaar en Californië voert ook de Amerikaanse ranglijst aan als het gaat om het aantal daklozen. In alle grote steden kom je tentenkampen en crystal meth-zombies tegen. In die zin is Californië gewoon Amerika in het klein. Dat geldt voor de zoete dromen, maar ook voor de nachtmerries. Het zonnige progressieve paradijs heeft ook duistere schaduwkanten.

#Calexit

Toch klinkt met enige regelmaat de roep om onafhankelijkheid. Voorstanders stellen dat Californië vooral last heeft van de federale overheid, die een minder progressieve koers vaart op het gebied van milieu en migratie. Ook betaalt de staat meer belasting aan Washington dan hij ontvangt.

Bij het Schotse onafhankelijkheidsreferendum in 2014 pleitte de actiegroep ‘Yes California’ voor navolging. Na het Brexit-referendum en Trumps verkiezingszege in 2016 was de hashtag #Calexit trending op Twitter. Dat bleek het werk van Russische trollenfabrieken. Yes California-initiatiefnemer Louis J. Marinelli onderhield warme banden met het Kremlin – hij woonde nota bene in Moskou. Desondanks onderzocht de juridische dienst van de staat Californië in 2017 de haalbaarheid van onafhankelijkheid. Conclusie: de financiële gevolgen waren niet te berekenen en waarschijnlijk onbetaalbaar.

Tenten van daklozen in L.A., augustus 2025.

Niet alleen is de boedelscheiding een onontwarbare knoop, maar Californië zou dan ook de eigen grenzen moeten verdedigen en zelf internationale (handels)verdragen moeten sluiten, ook met de grote buurman. Volgens de juridische dienst staat vast dat een verzoek om erkenning door de Verenigde Naties als onafhankelijke staat zou stuiten op een Amerikaans veto in de Veiligheidsraad. Kortom, een onafhankelijke Republiek Californië is simpelweg niet reëel. En die YouGov-peiling dan? Die werd uitgevoerd onder slechts 500 mensen in opdracht van het Independent California Institute, een in 2018 opgerichte kleine denktank in Los Angeles waarover buiten de eigen website bar weinig bekend is. In de politieke mainstream van Californië domineert juist de wens om onderdeel van de VS te blijven en die als geheel op koers te houden. Dankzij de staat blijft het progressieve geluid ook voor andere Amerikanen hoorbaar.

Donald Trump heeft het niet zomaar gemunt op Californië. Met 55 kiesmannen en 2 senatoren heeft de staat politiek echt wel wat in de melk te brokkelen. En vlak ook de culturele invloed niet uit. Niet voor niets argumenteerde de steenrijke conservatieve zakenman Peter Thiel, directeur van het omstreden surveillancesoftwarebedrijf Palantir, in 2020 nog dat onafhankelijkheid ‘goed zou zijn voor Californië en goed voor de rest van het land, want het zou de herverkiezing van Trump makkelijker maken’.