Historicus Jan Luiten van Zanden schreef een boek over de Nederlandse economie in de afgelopen veertig jaar. Hij maakt zich zorgen: het neoliberalisme heeft veel kapotgemaakt en politici slagen er niet in langetermijnproblemen op te lossen. ‘Het is een mysterie waarom we toch zo gelukkig zijn.’ 

Uit Maarten! 2026-2. Bestel losse nummers hier of word abonnee

Geef bedrijven de ruimte en lastenverlichting en alles zal bloeien, is een belofte waar veel Nederlanders de afgelopen decennia heilig in geloofden. Ten onrechte, vindt emeritus hoogleraar Jan Luiten van Zanden. ‘Want dat is een sprookje.’ In zijn nieuwe boek Ons maatschappelijk kapitaal toont hij dat in Nederland behalve de economie ook de vermogensongelijkheid is gegroeid, terwijl het probleemoplossend vermogen van de overheid daalde. De crises stapelen zich op.  

Normaal gesproken is Luiten van Zanden (70), emeritus hoogleraar sociale en economische geschiedenis, iemand van de lange lijnen. Hij schreef onder meer over vier eeuwen centraal bankieren, duizend jaar economische geschiedenis en de geschiedenis van de vrouw sinds de eerste vrouw. In Ons maatschappelijk kapitaal neemt hij slechts veertig jaar onder de loep, en ook nog eens recente decennia.  

Luiten van Zanden gaat daarmee in tegen zijn promotor Ad van der Woude. Die vond dat geschiedenis minstens vijftig jaar oud moest zijn om er fatsoenlijk over te kunnen schrijven. Zijn promovendus geeft hem niet helemaal ongelijk: ‘De kwaliteit van je analyse zal toenemen naarmate je meer afstand neemt. Over twintig jaar begrijpen we beter wat er gebeurd is dan op dit moment.’  

Waarom wilde u dan toch dit boek schrijven?  

‘Volgens mij bestond er een grote behoefte aan een overzicht als dit. Maar ik reflecteer ook op de erfenis van mijn generatie, de babyboomers. De generatie voor ons heeft na 1945 eigenlijk best een briljante job verricht. Die heeft echt zo’n beetje bereikt wat ze wilde bereiken. Wel ten koste van milieu en ongelijkheid, maar ze zijn een heel eind gekomen.  

Wij babyboomers hadden een veel betere uitgangspositie. Maar we hebben relatief weinig weten te realiseren. Dat roept vragen op. Hoe zit dat? Is daar een verklaring voor? Hebben wij niet genoeg vastgehouden aan onze idealen? Hebben we ons laten meeslepen door het neoliberalisme?’ 

Misschien stak er jaren geleden al veel genotzucht achter al dat idealisme en zat het allemaal niet zo diep.  

‘Dan zou het idealisme van toen niet authentiek zijn geweest. Zover ben ik nog niet. Ik denk dat veel wel oprecht en gemeend was. Maar het heeft zich niet kunnen omzetten in genoeg effectieve hervormingen van de samenleving. Er zijn wel allerlei pogingen gedaan. Sommige zaken zijn deels gelukt: er is bijvoorbeeld iets meer duurzaamheidsbesef en een betere positie voor vrouwen en homoseksuelen. Maar het is vaak wel halverwege blijven steken. Tot een echte oplossing van veel problemen is het niet gekomen.’ 

Uw boek heet Ons maatschappelijk kapitaal. Wat bedoelt u met die term?  

‘Net als veel andere economen van tegenwoordig hanteer ik een brede definitie. Het gaat me niet alleen om het geheel van concrete instellingen in Nederland, maar ook om allerlei informele netwerken. Samen behoren ze tot de rijkste bezittingen van onze maatschappij. Ze maken het mogelijk dat wij hier met ruim 18 miljoen mensen op een heel klein stukje aarde leven.’  

Toch bent u somber gestemd over dat maatschappelijk kapitaal. 

‘Ja. Nederland had het rond 1980 op dit gebied allemaal best goed voor elkaar. In de veertig jaar die ik in het boek bestudeer zijn veel instellingen en netwerken geërodeerd, ondanks de groei van de welvaart.’  

Beurshandelaren in Amsterdam vieren dat de AEX voor het eerst de grens van 1000 punten doorbreekt, augustus 1997. ANP/Peter Hilz

Wanneer zijn de wissels in neoliberale richting omgezet? 

‘Het aantreden van premier Margaret Thatcher in het Verenigd Koninkrijk in 1979 vormde een sleutelmoment. Net als de verkiezing van Ronald Reagan tot president van Amerika een jaar later. In Nederland veranderde veel met de kabinetten-Lubbers vanaf 1982. Die hadden meer oog voor de markt en minder geloof in de kracht van het overheidsapparaat, waarvan ze de kosten wilden indammen. Achteraf was een deel van die ingrepen ook wel nodig. Het waren bovendien crisisjaren.’ 

Maar in de jaren negentig zat het economisch tij mee. Dan zou je misschien andere keuzes verwachten, zeker met het aantreden van Paars in 1994.  

‘De PvdA werd sterk beïnvloed door het nieuwe marktdenken dat om zich heen greep. Het is het bekende verhaal van Wim Kok over het afschudden van de ideologische veren. Dat stond natuurlijk voor een algemene trend, waarbij ook een groot deel van de sociaal-democratie het marktgebeuren omarmde.  

Nederland is heel erg de Amerikaanse, Angelsaksische kant opgegaan. We hebben onvoldoende weerstand weten te bieden aan die neoliberale wind. Kijk naar de problemen met de welvaartsstaat. Daar probeerden we eigenlijk voor een dubbeltje op de eerste rang te zitten: via koopkrachtplaatjes zo min mogelijk uitgeven om minima nog een beetje intact te laten. Dat is typisch een erfenis van de jaren negentig. Ondertussen hebben we onvoldoende gedaan aan verbetering van de inkomens van de lage inkomensgroepen. We hebben onderschat wat daar de nadelige effecten van waren.’ 

De Britse premier Margaret Thatcher bezoekt haar Nederlandse ambtsgenoot Ruud Lubbers op het Catshuis, 19 september 1983.

Het was de tijd dat opeens bijna iedereen in aandelen leek te gaan.  

‘Ja, iedereen ging beleggen. Die tendens is trouwens nog steeds niet verdwenen.’ 

Wat heeft dat voor effect gehad?  

‘Dat aandeelhouderswaarde wel heel erg belangrijk is geworden. Partijen als de VVD hebben lastenverlichting altijd voorgespiegeld als een soort heilige graal. Als die voor elkaar was, kwam de economische groei vanzelf. Daar zou iedereen van profiteren. Een van de grote verrassingen bij het maken van het boek was dat dit helemaal niet waar is.’ 

Waarom niet?  

‘De winstgevendheid van bedrijven is enorm gestegen, maar het grootste deel daarvan wordt uitgekeerd aan aandeelhouders. Tot investeringen om de arbeidsproductiviteit op te voeren heeft het nauwelijks geleid. Terwijl die tot pakweg 1980 dé grote motor was: die groeide met vele procenten per jaar. Nu is dat meestal hooguit een procentje per jaar, terwijl er tegelijkertijd een digitale revolutie heeft plaatsgevonden. Ook in vergelijking met omringende landen investeren Nederlandse ondernemingen relatief weinig in research and development. Ik noem die lethargie “de zelfgenoegzaamheid van onze economie”.’  

‘Nederland is de Amerikaanse kant opgegaan’ 

U wijt dat ook aan de ontwikkeling van de loonkosten. Leg dat eens uit. 

‘Loonstijgingen hebben altijd gefungeerd als een soort van dynamo om de economische groei en de technologische veranderingen op gang te houden. Ze zetten ondernemers aan om arbeidsbesparende technieken te ontwikkelen en toe te passen. Maar we hebben veel loonmatiging achter de rug en de arbeidsmarkt is zo geflexibiliseerd dat loonkosten die aanjagende rol veel minder zijn gaan spelen.’  

Is dat erg? Dan maar een iets minder groeiende economie.  

‘Dankzij de groei van de arbeidsproductiviteit en de daaruit volgende economische groei konden we allerlei besluiten makkelijker nemen, want in de toekomst zou de koek groter worden. Nu dat mechanisme niet meer werkt, moet veel scherper worden gekozen. Daarmee komen we geleidelijk aan steeds vaster te zitten, want het aantal doelen dat we politiek relevant achten is niet afgenomen. Dat neemt eerder toe.’ 

Toch scoort Nederland vergelijkenderwijs best goed en zijn mensen tevreden.  

‘Wat meespeelt is dat we uit een situatie komen waarin Nederland eigenlijk een best goed georganiseerd land was. Maar waarom we eigenlijk zo gelukkig zijn en waarom de chronische problemen zo weinig doordringen in dit soort gegevens, blijft toch een beetje een mysterie. Ook het vertrouwen in de politiek blijft hoog, ondanks het feit dat politici er de afgelopen tijd een rommeltje van hebben gemaakt. Misschien zijn Nederlanders van nature sneller tevreden. Sommige collega’s zeggen: “In het buitenland is het nog veel slechter. Waar klaag je over?” Toch denk ik dat de achteruitgang in Nederland vrij sterk is. En dat er wat broeit, blijkt wel uit de toenemende aanhang van het populisme. Daar spreekt ongenoegen uit.’  

Geert Wilders en Fleur Agema vieren de winst van de PVV, 23 november 2023. ANP/Sem van der Wal

Kruipt neiging tot tevredenheid ook de instituties in? Dat zou het onvermogen om alle huidige crises aan te pakken kunnen verklaren. 

‘Het onvermogen om langetermijnproblemen op te lossen wordt ten dele verklaard doordat net als bij veel aandeelhouders het kortetermijndenken overheerst. De stikstofproblematiek is op een zijspoor geparkeerd. Daar zijn we nauwelijks meer mee bezig. Dat geldt voor veel langetermijnproblemen. Het urgenter worden van allerlei kortetermijnproblemen is evengoed een oorzaak. Zoals defensie, die erg verwaarloosd was en waar we nu behoorlijk in gaan investeren.’  

‘We zijn helemaal afhankelijk van grote techbedrijven’

Het hoogtij van het neoliberalisme en het hoogtij van het populisme lijken nog niet voorbij.  

‘Ik maak me ook wel zorgen. Alles neigt naar een soort collectief falen op allerlei terreinen: klimaat, internationale verhoudingen, oorlogsvoering. Het is goed mogelijk dat we hier op termijn nog kritischer op gaan terugkijken dan ik nu al doe. Een soort jarendertiggevoel in de trant van “We hebben het allemaal laten gebeuren en we hebben eigenlijk te weinig gedaan om het tegen te houden”.’ 

Zijn mensen door de dominantie van de markt vooral lijdzame consumenten geworden?  

‘Het gevoel dat dingen anders moeten en dat we het kunnen veranderen is een beetje weggeweest. Dat bestaat veel minder dan in de jaren zeventig. Maar sommige mensen doen wel degelijk hun best om iets te laten gebeuren tegen de stroming in. Die vechten tegen de bierkaai. Dat is zwaar. Zeker in een tijd waar bewegingen als die van Donald Trump de overhand hebben.’  

Smartphones zijn niet meer weg te denken uit het straatbeeld. Shutterstock

Misschien zijn de problemen complexer en veelomvattender dan destijds.  

‘Ja, maar er zijn ook sociale media gekomen. Dat maakte het organiseren van actie makkelijker. Al zijn de verwachtingen op dat gebied niet helemaal uitgekomen. Aan het begin van de Arabische Lente was vrijwel iedereen lyrisch over de rol die sociale media zouden hebben gespeeld. Dat optimisme is grotendeels weggeëbd door allerlei ontwikkelingen daarna. Het hele internet is over ons heen gekomen, we hebben ons te weinig afgevraagd hoe dit georganiseerd zou moeten worden. Het is een basisinfrastructuur van de samenleving geworden, die nu in handen is van een aantal grote techbedrijven. Daar zijn we helemaal afhankelijk van. We hebben te weinig nagedacht over hoe nationale belangen en belangen van consumenten zijn te verenigen met het businessmodel van bedrijven als Google en Microsoft. Nu zitten we met de gebakken peren, want deze ondernemingen zijn zo groot en machtig geworden dat ze ons bijna kunnen negeren.’ 

Kan dat worden gerepareerd? 

‘Dat moet op Europese schaal gebeuren. Nationaal lukt het niet meer om multinationals aan banden te leggen. Europees kun je wel tegenwicht bieden en zaken weer beter gaan organiseren. Tussen pakweg 1870 en 1950 hebben we ook zo’n tendens gehad. Nutsfuncties werden door de overheid overgenomen en genationaliseerd. Neem de DigiD: de software daarvan gaat draaien bij een Amerikaans bedrijf. Je kunt toch niet tolereren dat al onze privégegevens beschikbaar komen voor de Amerikaanse overheid? We moeten een streep trekken en die internetinfrastructuur op Europese schaal gaan nationaliseren. Dat is de enige manier om onze autonomie te behouden. Anders leveren we ons volledig uit aan de grote techbedrijven.’ 

Jan Luiten van Zanden (1955) is emeritus hoogleraar sociale en economische geschiedenis aan de Universiteit Utrecht. In 2003 won hij de prestigieuze Spinozapremie. Hij publiceerde  over economie, maar ook over vrouwen en groene geschiedenis. In 2024 verscheen Dochters van Lucy: De geschiedenis van de vrouw-manverhouding vanaf de eerste vrouw. En onlangs: Ons maatschappelijk kapitaal. Een nieuwe economische geschiedenis van Nederland 1980-2020 (296 p. Prometheus, € 24,-).