De verkiezingszege van Donald Trump heeft de polarisatie waarmee de VS al jaren worstelt ongenadig blootgelegd. Jill Lepore wijdde een overzichtswerk aan de turbulente historie van de Amerikaanse Republiek. In hoeverre zijn de VS erin geslaagd de beginselen van gelijkheid, burgerlijke grondrechten en soevereiniteit na te leven?

Bestel losse nummers van Maarten! of word abonnee

Dr. Jill Lepore
Fotografie door Tony Rinaldo

Van de zeereis van Columbus in 1492 tot de verkiezing van Donald Trump in 2016: tegenwoordig wagen nog maar weinig historici zich aan zo’n allesomvattende geschiedenis. De Amerikaanse historicus Jill Lepore bracht uiteenlopende historische perspectieven samen om de Amerikaanse geschiedenis als geheel te duiden.

Hoe selecteerde u tijdens het schrijven van zo’n omvangrijke geschiedenis wat behandeld moest worden en wat niet?

‘Het is onmogelijk om het hele verhaal te vertellen, dat kan niemand. Ik heb me beperkt tot wat een volk als natie moet weten van zijn verleden. Dit boek is vooral bedoeld als een soort maatschappijleerboek; een uiteenzetting over het ontstaan en het einde van democratische instituties. Het behandelt vooral een politieke geschiedenis.’

Waar ging u in die politieke geschiedenis vooral naar op zoek?

‘Het is verleidelijk om met de morele maatstaven van nu te oordelen over een verleden dat fundamenteel anders was ingericht. Geen land of volk heeft immers een smetteloze geschiedenis. In mijn boek heb ik daarom niet gezocht naar schuld of falen, maar naar terugkerende spanningen en patronen. Ik laat zowel bekende als minder voor de hand liggende figuren aan het woord om te laten zien hoe ideeën over macht, gelijkheid en burgerschap zich door de tijd heen hebben ontwikkeld. Ik zie de taak van de historicus niet als die van de moralist, maar als die van de speurder en verhalenverteller.’

Hoe kijkt u naar de rol van de Founding Fathers? Zijn er weeffouten in het Amerikaanse systeem die zij over het hoofd gezien? Of hebben latere generaties verzuimd om onderhoud te plegen?

‘Historisch gezien was het Amerikaanse politieke bestel altijd al verre van volmaakt. Het Amerikaanse verleden kent veel leed en nog meer hypocrisie. Het is een natie van tegenstellingen: een land van hoop en vrijheid, maar ook van ongelijkheid en racisme, dat kampt met zijn slavernijverleden.

‘Het is tragisch hoe sterk de huidige toestand situaties uit het Amerikaanse verleden weerspiegelt’

Nu zijn er genoeg boeken over de Amerikaanse geschiedenis waarin geen onvertogen woord staat over de Founding Fathers. Andere boeken staan weer bol van kritiek. Ik heb gekozen voor de middenweg. De Founding Fathers streden weliswaar voor vrijheid, maar waren geen voorstanders van al te veel democratie. In 1787 introduceerden zij een kiesstelsel van gescheiden machten. Dat moest zowel voorkomen dat de elite als het gewone volk teveel macht zou verwerven. Een electoraal kiescollege kreeg de rol van bemiddelaar en had het recht de volksstemming te verwerpen indien de verkozene ongeschikt werd geacht voor het ambt. Sindsdien is dat systeem nauwelijks aangepast.’

Was Amerika bij zijn ontstaan eigenlijk wel een democratie?

‘Je zou kunnen stellen dat Amerika geen democratie was totdat de Voting Rights Act van 1965 werd ingesteld. Toen pas werd rassendiscriminatie bij het stemmen verboden. In feite bestaat de Amerikaanse democratie dus pas iets meer dan een halve eeuw. Het kost tijd om zo’n systeem goed in te richten. Rijp voor vervanging is het kiescollege, dat politieke participatie ontmoedigt en leidt tot ondemocratische resultaten.’

Kunt u toelichten hoe de burgerrechtenwetgeving bijdroeg aan raciale gelijkheid, maar ook aan politieke polarisatie tussen de Democraten en Republikeinen?

‘Een belangrijk kantelpunt ligt in de jaren zestig van de twintigste eeuw. In 1964 koos de Republikeinse presidentskandidaat Barry Goldwater voor een duidelijke conservatieve koers. Hij stemde tegen de Civil Rights Act. Veel witte zuidelijke kiezers, die zich bedreigd voelden door raciale gelijkstelling, sprak dat aan. Hoewel Goldwater de verkiezingen verloor, radicaliseerde hij het partijprogramma en legde hij de ideologische basis voor het latere rechts-conservatisme.’

Hoe bouwde Richard Nixon hierop voort?

‘Nixon wist deze strategie in 1968 succesvol met zijn verkiezingszege te verzilveren. Met subtiele retoriek rond orde, veiligheid en cultureel conservatisme positioneerde hij de Republikeinen als “de stem van het volk”. Daarmee werd de partij minder gematigd en ideologisch scherper afgezet tegen de Democraten. Oorspronkelijk was juist de Democratische Partij de partij van de gewone Amerikaan, maar onder Nixons voorganger Lyndon B. Johnson bleven ingrijpende economische hervormingen uit voor die groep. Het gevolg was een backlash van steeds verder geradicaliseerde Republikeinen, die populisme als politiek wapen gingen inzetten.’

U ziet Donald Trump niet als een uitzonderlijk figuur ziet in de Amerikaanse geschiedenis, maar als een logische uitkomst. Kunt u dat toelichten?

‘In de eenentwintigste eeuw zie je dat de enorme kloof tussen progressieve en conservatieve Amerikanen verder groeit. Deze sociaal-politieke polarisatie is voornamelijk te wijten aan die ideologische radicalisering van de Republikeinse Partij en de op sensatie gerichte berichtgeving van de Amerikaanse media die intense verdeeldheid hebben gezaaid. Deze drijvende krachten zorgden ervoor Trumps provocatieve kandidatuur binnen de verscheurde Amerikaanse samenleving kon gedijen. In feite werd in 2016 de weg vrijgemaakt voor zijn verkiezingszege. Het alternatief was immers niet veel beter: Hillary Clinton, de vrouw van een voormalige Amerikaanse president. Dat uitgerekend zij zich als eerste vrouw kandidaat stelde voor het presidentschap zag ik beslist niet als triomf.’

‘Dat Hillary Clinton zich als eerste vrouw kandidaat stelde voor het presidentschap zag ik beslist niet als triomf’

Trumps harde migratiebeleid katalyseerde een opleving van Black Lives Matter. In hoeverre verschilt dit protest van de burgerrechtenbeweging van de jaren zestig? 

‘Het is tragisch hoe sterk de huidige toestand situaties uit het Amerikaanse verleden weerspiegelt. Een aantal jaren geleden gaf ik een lezing en werd ik benaderd door een Afro-Amerikaanse man op leeftijd. Hij vroeg zich af hoe het kon dat zijn kleindochter nu voor dezelfde idealen vecht als hij in de jaren zestig. Voor veel ouderen voelt het als een uitputtende strijd die ten grondslag ligt aan structurele problemen.

De oplossing biedt zich nog steeds niet aan. We zien enerzijds een Amerika dat gekenmerkt wordt door universele waarden als vrijheid en gelijkheid, en anderzijds een Amerika van diepgewortelde discriminatie en ongelijkheid. Tot op heden zijn deze twee nog altijd met elkaar in strijd. In dat opzicht is er dus weinig vooruitgang geboekt.’

U beschrijft Amerika als ‘a ship on a stormy voyage’ en deze metafoor komt veelvuldig terug in de passages. Waarom heeft u voor deze symboliek gekozen?

‘”Het schip van staat” is een klassieke metafoor die al werd gebruikt door de filosoof Plato. Hij zag politiek als een kunde, te vergelijken met de stuurmanskunst. In dit geval is Amerika dat te besturen schip dat afhankelijk is van een kundige kapitein. Het feit dat Amerika een natie is van migranten die eeuwen geleden wereldzeeën bevoeren in verschillende schepen, waaronder ook slavenschepen, maakt deze uitdrukking nog krachtiger. We komen van verschillende schepen, maar varen tegenwoordig in één schip. Het kompas lijkt zoek, maar het is aan de nieuwe generatie om de koers van het schip te herstellen.’

In welke richting dreigt het schip zich nu te verplaatsen?

‘De Amerikaanse geschiedenis zit vol chaos en onvoorziene wendingen die niet altijd logisch te verklaren zijn. Dat geldt ook voor de toekomst, die ligt open. De kans bestaat dat de polarisatie verder escaleert, maar het kan ook zijn dat door het keerpunt inmiddels is bereikt en we op weg zijn naar een harmonieuzere samenleving. Ik geloof in ieder geval in het democratisch experiment Amerika. Natuurlijk hebben we tegenslagen gehad, maar ik sta achter de waarheden die aan deze natie ten grondslag liggen, zoals geformuleerd door Thomas Jefferson in de Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring.

Als historicus zie ik het als mijn taak om de lezer te attenderen op deze waarheden en hen te laten nadenken over de persoonlijke inspanningen die nodig zijn om ze na te leven. Willen we een Amerikaanse democratie behouden, dan moeten we daarin blijven geloven en investeren. Willen we ons kunnen voorbereiden op de toekomst, dan zullen we eerst het verleden moeten begrijpen. Alleen dan is er hoop dat we ons weer samen kunnen brengen in één schip en een stabiele koers kunnen laten varen.’

Deze waarheden. Een geschiedenis van de Verenigde Staten
Voor wie Amerika echt wil begrijpen

Jill Lepore is een Amerikaanse historicus en auteur van boeken waaronder This America en The Secret History of Wonder Woman. Ze doceert Amerikaanse geschiedenis aan de Harvard University en is sinds 2005 stafschrijver bij The New Yorker.