Na zestien jaar komt er een einde aan het bewind van Viktor Orbán. Oppositieleider Péter Magyar won 12 april de Hongaarse parlementsverkiezingen met een ruime meerderheid. Ook in andere EU-landen klinkt opluchting, maar volgens Maarten van Rossem moeten Hongarije en de Europese Unie zich nog niet rijk rekenen.

Bestel losse nummers van Maarten! of word abonnee

Maarten: ‘Na de verkiezingsuitslag liepen de straten van Boedapest vol met uitgelaten Hongaren. Orbán is er nu toch uitgekegeld, na jaren van vriendjespolitiek en het uithollen van de rechtsstaat en de persvrijheid. Dat is op zichzelf een gunstige ontwikkeling, want hij heeft de Hongaarse democratie aardig om zeep geholpen.

Dat de Hongaren massaal voor verandering stemmen, betekent niet dat daar plotseling een diepe liefde voor de rechtsstaat is ontstoken. De meeste kiezers interesseert dat geen reet. Laten we dat beeld dus niet te veel romantiseren. Het zijn doorgaans de economische omstandigheden die bij verkiezingen bepalend zijn – zeker voor een zittende leider. Mede door hoge inflatie en stijgende energieprijzen raakte de Hongaarse economie ernstig in de versukkeling. Dat heeft Orbán vermoedelijk de kop gekost.

Toch bestaat er in Trumps kring grote bewondering voor de manier waarop Orbán controle heeft gekregen over de Hongaarse instituties. De Amerikaanse vicepresident JD Vance reisde in de beslissende week voor de verkiezingen zelfs nog af naar Boedapest om zijn Hongaarse vriend een hart onder de riem te steken, al mocht dat niet baten.’

Lastpak van Europa

‘Binnen de EU is men over het algemeen een stuk minder gecharmeerd van Orbáns autocratische trekjes. Daar staat hij bekend als een notoire dwarsligger, een lastpak die het queruleren tot kunst heeft verheven. Met zijn veto’s en de steun van rechtse geestverwanten wist hij de Europese besluitvorming geregeld te frustreren, bijvoorbeeld bij financiële en militaire steun aan Oekraïne en sancties tegen Rusland.

Opmerkelijk is dat Orbán eind jaren tachtig begon als liberaal en anticommunistisch activist. Hij keerde zich fel tegen de Russische invloed en pleitte voor democratisering en het vertrek van de Sovjettroepen uit Hongarije. In de jaren daarna schoof hij steeds verder op naar rechts en zocht hij toenadering tot Vladimir Poetin. Dat had een vrij logische reden: Hongarije werd afhankelijk van goedkope Russische olie en gas. Dan ben je blijkbaar al snel bereid een oorlogszuchtige charlatan tegemoet te komen.

Orbán is een notoire dwarsligger die het queruleren tot kunst heeft verheven

Hongarije maakt weliswaar veel lawaai binnen de Europese Unie, maar in feite stelt het land politiek en economisch weinig voor. Het is een piepklein dwergstaatje dat ongeveer één procent bijdraagt aan de Europese economie. Orbáns euroscepsis is bovendien selectief. Het idee dat hij de EU zou willen verlaten, is een misverstand. Daarvoor is Hongarije simpelweg te afhankelijk van Europese subsidies. Dat weet Orbán zelf ook. Daarom koos hij voor een andere strategie.

Sinds 2010 trok hij de macht naar zich toe met uitgesproken populistische middelen, gedreven door conservatieve opvattingen en primitieve sentimenten. Zo maakte hij steun aan Oekraïne tot een politiek strijdpunt en presenteerde hij zich als verdediger van het nationale sentiment tegenover Brussel. Hij zaaide angst over migratie en wekte de suggestie dat Hongarije in een oorlog zou worden getrokken. Dat had weinig met de werkelijkheid te maken, maar de bangmakerij sloeg aan. Populisten drijven op emoties en weten die moeiteloos te mobiliseren. Maar zodra het op besturen aankomt, krijgen ze zelden iets voor elkaar.’

Democratische toekomst?

‘Het stemt op het eerste gezicht optimistisch dat de verkiezingsoverwinning van Péter Magyar zo overtuigend is. Met 138 zetels beschikt zijn centrumrechtse partij Tisza over een ruime tweederdemeerderheid. Daarmee heeft hij in theorie de ruimte om de wonderlijke ingrepen van Orbán terug te draaien en Hongarije een pro-Europese koers te laten varen. Dat zal in Brussel met instemming worden ontvangen.

Toch is dat minder eenvoudig dan het lijkt. Orbán heeft zich opvallend genoeg neergelegd bij zijn nederlaag, maar in zestien jaar tijd heeft hij het staatsbestel grondig naar zijn hand gezet, met de benoeming van loyale politici op sleutelposities. Die laten zich niet zomaar vervangen. Bovendien kan hij als oppositieleider dwarsliggen en hervormingen vertragen of blokkeren.

Het is nog onduidelijk welke koers Magyar precies in Europa gaat varen

Magyar zal als premier zijn handen vol hebben aan het herstellen van de door Orbán aangerichte schade en het terugdringen van Orbán-loyalisten in het staatsapparaat – dat proces kan jaren duren. Kijk maar naar Polen, waar Donald Tusk probeert de rechtsstaat te herstellen, maar daarbij voortdurend stuit op obstakels die door zijn voorgangers zijn neergelegd.

Bovendien is nog onduidelijk welke koers Magyar precies in Europa gaat varen. Hij zal waarschijnlijk meer samenwerking zoeken en minder snel zijn vetorecht inzetten, maar we moeten niet vergeten dat ook hij vrij conservatief is en jarenlang deel uitmaakte van Orbáns partij. Het is dus maar de vraag hoeveel er daadwerkelijk verandert.’