Altijd al beroemde voorouders willen hebben? Dat kan. Met enig creatief genealogisch grasduinen stam je af van Dzjengis Khan, Cleopatra, Willem van Oranje of Karel de Grote.

Uit Maarten! 2025-3. Bestel losse nummers hier of word abonnee

Wie wel eens naar het programma Verborgen Verleden kijkt, kent het ritueel. Een Bekende Nederlander – altijd oprecht verbaasd, nooit voorbereid – krijgt te horen dat zijn overgrootvader een vrijheidsstrijder was. Of dat er aan moeders kant een courtisane of helderziende prinses in de familie zat. Hier duikt een oude socialist op, daar een ridder, elders een tragisch dichter die vermoedelijk in zijn eigen metaforen is verdronken. De archivarissen dienen deze verhalen op met de flair van een sommelier die net de perfecte bordeaux heeft ontkurkt. En jij, de kijker, vraagt je af hoe ze het telkens voor elkaar krijgen zulke opmerkelijke takken te vinden aan bomen die al eeuwen geleden omgezaagd lijken.

De waarheid is dat de redacteuren en onderzoekers het redelijk makkelijk hebben – al doen ze natuurlijk fantastisch werk. Er zijn weinig jachtvelden zo rijkelijk voorzien van prooi als het verleden van families. Dat heeft gek genoeg alles te maken met wiskunde, meer in het bijzonder machtsverheffen. Ga maar na: je hebt twee ouders, vier grootouders, acht overgrootouders. Ga je verder de boom in, dan tref je zestien betovergrootouders en daarna 32, 64, 128, 256 voorouders per generatie. Uitgaande van vijfentwintig jaar per tak van de boom, heb je dus rond 1800 al meer dan 500 voorouders. De kans dat daar een generaal van Napoleon, een slaaf, een massamoordenaar of een schilder van alleraardigste barokke stillevens tussen zit, is aanzienlijk.

Rond 1800 heb je al meer dan 500 voorouders

Er schuilt een stille tragedie in die wiskunde. Binnen een paar generaties heb je honderden, duizenden mensen die hebben samengewerkt – onbewust, onuitgesproken – om jou hier te krijgen, op deze stoel, dit artikel lezend. En toch ken je er misschien vijf bij naam. De rest is opgelost in de tijd, anoniem, vergeten, je zou ze niet herkennen op straat. Wellicht zou je van hen schrikken. Een optocht van gezichten zonder namen, alsof ze enkel leefden om jouw bestaan mogelijk te maken. Wat, als je erover nadenkt, precies is wat beroemdheden in genealogische televisieprogramma’s zo graag lijken te geloven.

Het absurde is dat, terwijl je voorouders over modderige paden sjokten en zich opwonden over hongersnood of cholera, jij nu hun nalatenschap beoordeelt alsof je enig recht hebt op hun verdiensten. Kijk maar eens hoe verheugd de BN’ers zijn als de genealogen van de Publieke Omroep viceadmiraal Witte de With in hun stamboom ontdekken – zoals presentator Ruben Nicolai overkwam. Zo iemand geeft zelfs het meest grauwe huidige leven een beetje glans. Je zou bijna vergeten dat tijd een wrede grap is en genealogie een herinnering dat wij allemaal ook voetnoten zijn in het verhaal van onze voorouders.

Bovendien moeten we eventuele historische beroemdheden in een stamboom met een flinke korrel zout nemen. Voor iedere vlootvoogd of raadspensionaris zitten er duizenden mensen in je stamboom die hun hele leven hebben geleid in hetzelfde kerkregister. Geboren in Lutjebroek, aardappels geteeld in Lutjebroek, naar de kerk in Lutjebroek en gestorven in Lutjebroek. Je deelt die enkele beroemdheid daarnaast met vele anderen.

Je deelt die enkele beroemdheid met vele anderen

Ga maar na, als we in 1800 per persoon zo’n 500 voorouders hebben, dan zijn dat samen een kleine 9 miljard mensen. Dat kan natuurlijk niet; tijdens die eeuwwende kende Nederland slechts een kleine 2 miljoen inwoners. Dat betekent dat al onze stambomen hopeloos in elkaar verstrikt zijn. Je hoeft met vrijwel iedere autochtone Nederlander die je ontmoet maar tot 1500 terug te gaan om gegarandeerd een gemeenschappelijke voorouder te vinden. In bepaalde regio’s of sociale kringen ontdek je vaak binnen enkele generaties al een gemeenschappelijke voorouder.

Dat mechanisme werkt ook omgekeerd: beroemdheden hebben vele nazaten. Acteur Waldemar Torenstra mag Willem van Oranje tot zijn voorouders rekenen, weten we dankzij de onderzoekers van Verborgen Verleden, maar dat geldt theoretisch voor 65.536 andere Nederlanders ook. Kijk in een vol treinstel maar eens om je heen er is bijna gegarandeerd een nazaat van de Vader des Vaderlands op zijn mobieltje aan het turen, zeker als we ervan uitgaan dat Willem zich ook wel eens aan een boerendochter of kamenierster heeft vergrepen en ook op die manier zijn adellijke dna heeft verspreid – vrolijke erfelijke paaseieren verstopt in de Nederlandse genenpoel.

Er zijn statistisch ook vrijwel zeker vele Nederlanders die een directere afstamming van Willem kunnen claimen dan de huidige familie Van Oranje.

1,1 biljoen voorouders

Toch zien een hoop mensen hun familiegeschiedenis als persoonlijk bezit; stambomen zijn gekoesterde memento’s, een trotse referentie aan een groots verleden. Een groot deel van de lol van genealogie is stiekem ook het ontdekken van opmerkelijke voormoeders en -vaders. Hoe bijzonder dat uitgerekend jij verwant bent aan Johannes Gutenberg! Je houdt zo van lezen en zo is het alsof je zelf ook de boekdrukkunst een beetje hebt uitgevonden. Behalve dan dat de machten van twee pas echt op stoom komen in de tijd van de typografische Duitser en je dan per generatie honderdduizenden of zelfs miljoenen mensen aan je stamboom kunt toevoegen.

Zo was het in 2003 groot nieuws toen genetici ontdekten dat 0,5 procent van alle mannen op aarde een stukje genetische code in zich draagt dat afkomstig is van Dzjengis Khan. In grote delen van Centraal-Azië is dat zelfs 8 procent; in Mongolië zitten we in de dubbele cijfers. Het lijkt een opmerkelijke nalatenschap: genealogische graffiti uit de dertiende eeuw, gekrabbeld op de chromosomen van de veroverden. Waar andere heersers standbeelden nalieten, besloot Dzjengis zichzelf te laten voortleven met de meedogenloze doeltreffendheid van een biologisch wapen. Elke zoon een zaadcel, elke dochter een diplomatieke missie. En nu, eeuwen later, loopt zijn erfenis in spijkerbroeken en sneakers rond, onbewust drager van een keizerrijk dat niet meer bestaat, behalve in wangslijm.

Willem van Oranje heeft zich vast eens vergrepen aan een boerendochter

Alleen voor wie de wetten van grondtallen en exponenten niet kent, is dat verbazingwekkend. We hebben namelijk allemaal zulke bekende voorouders. Het is simpelweg statistiek, de onvermijdelijke uitkomst van exponentiële groei. Neem het jaar 1000, twee eeuwen vóór Dzjengis zijn leger de steppe op stuurde. Noorwegen en Hongarije zijn net christelijk geworden, de Tolteken heersen in Midden-Amerika, in Bagdad vullen geleerden bibliotheken met sterrenkunde, algebra en poëzie, en in China drukken handelaren stapels papiergeld met inkt die wij nog lang niet konden lezen.

We zijn dan veertig generaties terug; hoeveel voorouders zouden we theoretisch op dat moment per persoon hebben? Het onthutsende antwoord is dat in het jaar 1000 eenieder van ons 1,1 biljoen voorouders heeft, reken maar na. Een getal zo groot dat het zijn eigen grap wordt, want er leefden op dat moment slechts 300 miljoen mensen op aarde. Nog een generatie verder en de rekenkunde marcheert verder: 2,2 biljoen voorouders, op een planeet die nooit genoeg stoelen had om ze allemaal te laten zitten.

Inteelt is overal

Hoe kan dat? Doordat het genealogische machtsverheffen grenzen heeft. Je voorouders vormen minder een boom dan een genetisch Ikeapakket: ingewikkeld, verwarrend en met schroefjes die in verkeerde zakjes zitten. Neven zijn soms met nichten getrouwd; verre tantes hebben het met even verre ooms gedaan, chromosomen zijn eindeloos in de recycling gegaan. Dat heet inteelt en het komt in alle families voor. Voor makers van stambomen is het een gruwel, want het verwart hun keurige schema’s – de puzzel mist stukjes. Kwartiervervuiling noemen ze het, en het betekent dat je minder voorouders hebt dan wiskundig lijkt. Zeker als we diep de geschiedenis in duiken.

Maar zelfs als we alle seks tussen familieleden uit onze stambomen filteren, heeft eenieder van ons nóg miljoenen voorouders in het jaar 1000. Mensen die we alleen op een zeer hoog niveau van abstractie ‘onze’ familie mogen noemen. We delen die voorouders namelijk met miljoenen, wellicht miljarden andere huidige wereldbewoners. Hun erfgoed in jou beperkt zich tot enkele allelen, varianten van een gen. Genealogische convergentie noemen kenners van de wereldbevolking dat: het moment waarop alle stambomen samenvallen tot één grote menselijke kluwen. In religieuzer tijden noemde men dat Adam en Eva.

Een bijeffect daarvan is dat je zeker ook afstamt van een hele parade historische glitteraars – Karel de Grote, Willem de Veroveraar, misschien zelfs Leonardo da Vinci of Cleopatra. Het is niet bijzonder, het is onvermijdelijk. Je hebt zoveel voorouders en er waren vroeger zo weinig mensen, dat er gegarandeerd een of meer van deze beroemdheden in je stamboom zitten.

Terwijl jij heel modern aan je latte nipt en Instagram checkt, rennen die oude grootmeesters en -meesteressen in jouw chromosomen rond. Wij denken individueel te zijn, maar in werkelijkheid zijn we allemaal wandelende remixes van dezelfde oude families,
gehuld in moderne bullen.

Ververste genenpoel

Als we nog verder teruggaan in de geschiedenis van de mensheid, wordt alle genealogie vloeibaar. Laten we weer een mooi rond getal nemen, 1000 voor Christus. Honderdtwintig generaties terug, dat klinkt nog altijd als een overzichtelijk aantal. Het aantal voorouders in die generatie? Als we vrolijk verder gaan met machtsverheffen, rolt daar het getal 1,33 sextiljoen uit. We betreden het domein van de grote getallen; dit heeft 36 nullen. Er leefden op dat moment waarschijnlijk rond de 50 miljoen mensen op aarde, schatten gespecialiseerde historici tegenwoordig.

Onder wie koning David, die regeerde over Israël, en Cheng van de Zhou-dynastie, die bouwde langs de Gele Rivier. De stadstaten van Mesopotamië en de Indusvallei begonnen zich te roeren, het leven daar speelde zich af in een mix van pracht en misère, ingenieuze irrigatiekanalen en eindeloze oorlogen. Aan de andere kant van de oceaan zijn de Olmeken bezig hun cultuur in steen te vatten; ze bouwen steden, tempels en gigantische basalten hoofden die eruitzien alsof iemand een reus heeft laten beeldhouwen. Ze hebben geen ijzer en geen paarden, maar spierkracht in overvloed.

In hun ogen was de wereld nog klein, maar vrijwel al die volkeren leven voort in ons. Net als de Afrikaanse handelaar, de Akkadische boer en de steppenkrijger, ze droegen allemaal bij aan de mengeling waaruit jij bent ontstaan. Het is statistisch onmogelijk dat het niet zo is. Ondanks  inteelt groeit je aantal voorouders, maar de poel is steeds kleiner. Dat een enkeling niet voorkomt in jouw stamboom, komt alleen doordat hij of zij de pech had vroeg te sterven – door een pijl, een ziekte, een onhandige val. Wellicht omdat een volk zeer geïsoleerd leefde. Bij de rest zorgden volksverhuizingen, slavernij en oorlogen voor verversing van de genenpoel.

Wat ons brengt tot het begin van de geschreven geschiedenis. Ieder van ons kan zonder enige terughoudendheid claimen dat een van zijn voorvaders nog heeft meegebouwd aan de piramide van farao Djoser (2600 v.Chr.). Er waren tijdens zijn heerschappij maar 25 miljoen mensen op aarde; als ze zich hebben voortgeplant vrijwel allemaal voorouders van iedereen die nu leeft. De moderne mens heeft tegen die geschiedkundige periode puur theoretisch 128.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000 voorouders, hoewel machtsverheffen in dit tijdvak absurd is.

Die Egyptische voorvader had natuurlijk ook ouders, grootouders en overgrootouders. Een van zijn honderden voorouders – en dus van u en mij – duwde ergens rond 3200 voor Christus in wat nu Irak is een wigvormig stokje in natte klei om belangrijke zaken vast te leggen in spijkerschrift, een innovatie van ongekende importantie.

Een van de eerste dingen die mensen zo op schrift stelden? Familieverbanden. Daar zit onze voorvader, een stoffige Soemerische ambtenaar, onbekend met de noordelijke getijdevlakte van wat ooit Nederland zou worden, zwoegend op een kleitablet groter dan zijn ego, rietstift in de hand, indrukken makend wie met wie is getrouwd, wie van wie afstamt, en welke geiten aan wie behoren. Grootvaders, vaders, zonen, dochters; allemaal netjes gerangschikt in klei, zodat we vijfduizend jaar later kunnen lezen hoe de familiebanden liepen. Terwijl die oude Soemeriërs hun rietstiften verloren en hun kleitabletten onder het zand verdwenen, zijn wij nog steeds genetisch verbonden met hem, een web van familie dat zich door millennia heen uitstrekt. Bedankt opa.

Philip Dröge is de nazaat van een Indonesische slavin en een Franse edelman. Hij deelt een voorvader met koning Charles, Winston Churchill en Abraham Lincoln. Maar hij stamt ook af van een Duitse lapjeskoopman en een vrouw die nooit de omgeving van een Friese lusthof heeft verlaten. Een van zijn voorouders heeft nog meegebouwd aan de tempel van Karnak, een ander woonde in Göbekli Tepe.