Bij de Tweede Kamerverkiezingen wist de SP geen munt te slaan uit de onvrede over de kabinetten-Rutte. De koers van de partij is onduidelijk. Kiezers snappen waar de SP tegen is, maar weten niet wat ze wel wil.

Uit Maarten! 2024-4. Bestel losse nummers hier of word abonnee

Niet alleen regeringsdeelname van de SP leek in 2012 mogelijk, zelfs een SP-premier viel niet uit te sluiten. Alle seinen leken op groen te staan – of misschien is ‘op rood’ in dit verband een betere omschrijving. In de opiniepeilingen haalde de partij op een zeker moment 38 zetels. Lijsttrekker Emile Roemer lag goed bij de kiezers. Nederland zuchtte onder een van de zwaarste economische crises uit zijn geschiedenis. Onder het zittende kabinet, dat het motto ‘Werk, werk, werk’ had, was de werkloosheid alleen maar gestegen.

Maar de SP wist de kansen niet te verzilveren. Keerpunt vormde een een-op-een-debat tussen Roemer enMark Rutte. De SP-leider begon over de verhoging van het eigen risico, dat de liberalen beoogden. Het VVD boegbeeld zei dat hij geen plannen in die richting had en hield dat ook na herhaaldelijk aandringen van Roemer stug vol. Een leugen, noemde de SP’er dat achteraf. Maar de zittende premier bestreed dat: de verhoging was volgens hem al staand beleid en daarom geen voornemen. Veel kiezers kregen die discussie al niet meer mee. Wat hun bijbleef was het beeld van dat verbale duelletje. Een Rutte die niet aan het wankelen te krijgen was en een Roemer die stond te schutteren nu een voorbereide aanval afketste op de geharnaste debattechniek van zijn tegenstander. Kon je zo’n man wel het Torentje toe vertrouwen?

Een vrije val volgde. Bij de verkiezingen kwam de SP niet verder dan vijftien zetels. In vergelijking met de uitslag van de Tweede Kamerverkiezingen van november 2023 is dat nog een gigantisch aantal. Slechts vijf SP’ers bemachtigden toen een zetel. Nieuwkomer NSC kwam met het vierdubbele nieuw het parlement binnen en incasseerde daarmee de goodwill die Pieter Omtzigt nog als CDA’er opbouwde tijdens het Toeslagenschandaal. De andere volhardende volksvertegenwoordiger in die kwestie, SP’er Renske Leijten, deed bij deze stembusgang niet eens meer mee. Niet alleen NSC behaalde een voor de SP jaloersmakend verkiezingsresultaat. Hetzelfde gold voor de PVV, die extreem-rechtse, xenofobe standpunten combineerde met sociale beloftes. De partij onder leiding van Lilian Marijnissen wist geen munt te slaan uit de breed levende onvrede over ruim dertien jaar kabinetten-Rutte en evenmin uit de flirt van de PvdA met GroenLinks, dat door potentiële SP kiezers toch als elitair werd gezien.

Rode Jehova’s

De geschiedenis van de SP begon met onvrede binnen de CPN in de jaren zestig van de vorige eeuw. Sommige leden wilden meer afstand van Moskou en meer toenadering tot Peking. Maar de leiding was daar nauwelijks toe geneigd. De sympathisanten van Mao Zedong zochten daarop hun heil in eigen splinterpartijtjes. Een ervan heette eerst de Kommunistische Eenheidsbeweging Nederland/ marxistisch-leninistisch (KEN-ml) en een afsplitsing daarvan doopte zich Kommunistiese Partij Nederland/ marxistisch-leninistisch (KPN-ml) en vanaf 1972 de Socialistiese Partij (SP). De geschriften van Marx en Lenin en Mao’s Rode Boekje waren leidend. Wie de massa wilde dienen, moest dicht bij de arbeider staan: diens stijl imiteren, liefst met hem gaan werken in de fabrieken en acties voeren in zijn belang. Invloed uitoefenen via mantel organisaties, clubs waarvan niet direct duidelijk was dat de SP erachter zat, hoorde ook tot de beproefde strijd wijzen. En onvermoeibaar langs de deuren gaan.

Het leverde de aanhangers van de partij de bijnaam ‘Rode Jehova’s’ op. De eerste jaren wilde het in de meeste steden nog niet erg lukken, maar de SP boekte in twee plaatsen wel succes: in de Gelderse studentenstad Nijmegen en 35 kilo meter westelijker in het Brabantse industriestadje Oss. Tegenover plaatselijke successen stond landelijk falen.

Programmatisch was vooral de man in de straat leidend. Van de feminisering, die andere klein-linkse partijen als de CPN, de PPR en de PSP rond 1980 in haar greep had, moest de SP niets hebben. Opzien baarde de partij met de brochure Gastarbeid en kapitaal. Migranten moesten de keuze krijgen tussen echt Nederlander worden of terugkeren. Breed klonk het verwijt dat de SP hengelde naar de kiezers van Centrumdemocraat Hans Janmaat. Bij Tweede Kamerverkiezingen bleef de SP intussen steeds hangen onder de kiesdrempel. Zelfs een aandoenlijk affiche met Jan Marijnissen op de fiets en dochtertje Lilian voorop in het kinderzitje kon daar in 1989 geen verandering in brengen. ‘Eerlijk & aktief’ luidde de bijbehorende slogan, maar het electoraat associeerde de partij ook met communistische machthebbers in Oost-Europa, die juist op dat moment in rap tempo macht en geloofwaardigheid verloren.

Brabantse Maffia

De SP zag de tekenen van de tijd en ruilde dogmatisme in voor een zeker pragmatisme, althans naar buiten toe. Het marxisme-leninisme (‘verwarrend en onbruikbaar’) ging in 1991 bij het grofvuil. Voortaan was de mens de maat voor alle standpunten. De ‘kritiese’ spelling was ook een reliek uit vervlogen jaren. Voortaan geen ‘aktief’ als in de verkiezingsleus van 1989, maar ‘actief’. En belangrijker: de Socialistiese Partij heette voortaan de Socialistische Partij.

Bovendien voerde de SP meer dan ooit permanent campagne. Dat werd onder meer zichtbaar tijdens de protesten tegen de WAO-maat regelen van het kabinet-Lubbers/Kok. Reclameman en Marijnissen-vertrouweling Niko Koffeman (later Partij voor de Dieren) voorzag de partij van een opvallende leus (‘Stem tegen, stem SP’) en een afwijkend logo (de tomaat). Razendslim was dat de partij zich inkocht bij opiniepeilers. NIPO en Interview wilden de scores van een niet in de Kamer vertegenwoordigde splinter alleen meenemen in hun onderzoeken als die daarvoor betaal de. Voor opgeteld 31.000 gulden hieven Marijnissen en de zijnen hun onzichtbaarheid in de peilingen op. Groeiende weerzin tegen de PvdA deed de rest. In 1994 maakte de SP haar entree in de Tweede Kamer.

Marijnissen en Remi Poppe namen de zetels in. De onconventionele nieuwkomer baarde opzien. De fractievoorzitter, in het verleden zelf een tijdlang worstenmaker bij Unox, ging tijdens de informatie met drie rookworsten naar zijn gesprek met koningin Beatrix, omdat de grote partijen volgens hem ‘eenheidsworst’ waren. In debatten probeerde Marijnissen stem te geven aan de gewone mensen: zo min mogelijk Haags jargon, begrijpelijke taal plus een zekere directheid (beroemd werd zijn uitspraak ‘Effe dimmen’, voor die tijd een onparlementaire woordkeuze).

Jan Marijnissen ging met drie rookworsten naar koningin Beatrix

Agerend tegen de onder Paars op rukkende vermarkting en het neoliberalisme groeide de SP. In leden aantal was de partij al snel de nummer vier van Nederland. In de Tweede Kamer ging het van vijf zetels in 1998 naar negen in 2002 en zelfs 25 in 2006. Maar zelfs als derde partij in de volksvertegenwoordiging was de SP tijdens de vorming van een nieuw kabinet al snel geen gesprekspartner meer. In 2008 trad Jan Marijnissen om gezondheidsredenen terug als gezicht van de partij. Als partijvoorzitter bleef hij met een groep vertrouwelingen die bekendstonden als de ‘Brabantse maffia’ wel een machtige stem op de achtergrond.

Die slagschaduw van de man uit Oss hinderde opvolgster Agnes Kant. Deze epidemioloog kwam ook minder volks over, al had ze onder meer in Doesburg en omgeving volop actie gevoerd voor de SP. Ze deed wel haar best om te werken aan een breder profiel als lijstrekker. Het hoogtepunt? Een clipje bij een verkiezingslied van Raggende Man Bob Fosko (Jij. Ik. Wij. SP!) met een zingende, dansende en een rad slag makende Kant.

Haar opvolger Emile Roemer leek ook in weinig op Marijnissen. In zijn politieke optreden schemerde de onderwijzer door die hij ooit was: beminnelijk en aaibaar. In de donkerste dagen van de laatste economische crisis maakte hem dat even tot een aantrekkelijk alternatief voor de neoliberale, hard bezuinigende Rutte. Maar hij wist van de SP op de lange duur toch geen geduchte politieke kracht te maken.

Zijn opvolgster, de in 2017 aangetreden Lilian Marijnissen, leek het beste van vroeger en heden in zich te verenigen. Een jong gezicht met toch al de nodige kilometers op de teller in de lokale politiek en de vakbeweging. Een dochter van Jan bovendien, misschien ook wel in staat om het oude activisme en de oude strijdbaarheid weer te laten herleven. Op cruciale fouten viel Marijnissen junior niet te betrappen. Toch lukte het haar niet om heel onderscheidend te zijn. Meer opvallende optredens kwamen op naam van partijgenotes Renske Leij ten (Toeslagen) en Sandra Beckerman (Groningen en het gas).

Regeerschroom

De SP is niet alleen zelf schuldig aan haar blijvende onmacht. De afgelopen vier decennia heeft het neoliberale denken steeds meer grip gekregen op Nederland. Dat is tussen de oren gaan zitten. Veel mensen lijken sociaal economische ongelijkheid en zelfs de verdere groei daarvan te beschouwen als een soort natuurwet. Hun opwinding reserveren ze in toenemende mate voor andere zaken: de ‘fophef’ van de dag of de vermeende tsunami van islamieten en buitenlanders.

Maar de SP lijkt toch het meest te lijden onder zichzelf. Een zeker autisme is ingebakken bij de partij. Kiezers geloven best dat de partij goed is in het verwoorden van de tegen stem, maar hebben minder vertrouwen in de aangedragen alternatieven. Dat heeft niet alleen te maken met de stijl van de SP tijdens debatten, maar ook met het onvermogen om zich voor te doen als een mogelijke bestuurspartij. Terwijl de socialisten lokaal en regionaal wel in coalities stapten, bleef landelijk een soort regeerschroom bestaan en valt de partij mede dankzij geringe compromisbereidheid tijdens informaties na verkiezingen steevast als een van de eerste af. Ze heeft moeite uit die positie te komen van wege haar grote Europa-scepsis en een weifelend standpunt inzake steun voor Oekraïne.

Het spotje voor de Europese verkiezingen van 2019 hielp evenmin om de tegenstellingen met andere partijen te overbruggen. Een sterk op Frans Timmermans lijkende persoon, Brusselmans, liep daarin rond in zijn onderbroek, stopte zich vol met gebak, speelde met tanks en stak referendum uitslagen in brand.

Intern debat mag er in theorie zijn, maar krijgt in de praktijk weinig ruimte. Op de achtergrond lijkt het oude marxistisch-leninistische en maoïstische denken nog een rol te spelen: alle ballen op de enige ware strijd. Effectiviteit zou niet zonder sterke, centrale leiding kunnen. Gedoe in eigen huis leidt maar af.

En zoals Jehova’s getuigen afvalligen als dood beschouwen, zo nemen de Rode Jehova’s tot op de dag van vandaag vaak nogal rigoureus afscheid van hun dissidenten. Als hun naam nog valt, dan is het meestal op denigrerende wijze. Van tijd tot tijd proberen sommigen daar wel tegenin te gaan. Sharon Gesthuizen, Tweede Kamerlid vanaf 2009 en kandidaat-partijvoorzitter in 2015, deed dat. Ze publiceerde in 2017 haar boek Schoonheid macht liefde. In het leven en de politiek. Daarin hekelde ze het gebrek aan intern debat in de SP en de almacht van een kleine partijelite. Met name onder Jan Marijnissen en Agnes Kant ging het er volgens haar hard aan toe en was soms sprake van een schrikbewind. SP’ers schoven het vooral op ‘een andere beleving’ van Gesthuizen. Ze hadden het zelf anders ervaren.

Volgens Gesthuizenwas er sprake van een schrikbewind

Recent verlieten twee raadsleden in Enschede en vijf raadsleden in bolwerk Oss de partij. Die laatsten spraken over een richtingenstrijd tussen mensen die actie om de actie wilden voeren en anderen die meer doelgerichte acties en een opener houding richting overige partijen voorstonden. Zelf rekenden ze zich tot dat tweede kamp. De SP viert vooral het eigen gelijk, maar het wordt een steeds eenzamer feestje. De partij ziet de PVV bij verkiezingen electoraal goede sier maken met een sociaal-economisch programma dat erg lijkt op het hare en vervolgens als coalitiepartner vrijwel elke belofte op dit gebied breken.

De SP viert het eigen gelijk op een steeds eenzamer feestje

Als belangrijkste antwoord lijkt de huidige partijleider Jimmy Dijk de veertig jaar oude brochure Gastarbeid en kapitaal af te stoffen. De SP moet zich scherper gaan uitspreken over migratie en integratie, vindt hij. Die onderwerpen zette de partij weliswaar al vroeg, in de jaren tachtig van de vorige eeuw, op de politieke agenda, maar je onderscheiden met deze items lijkt in deze tijd een stuk moeilijker. Aan concurrentie geen gebrek. De juiste balans vinden tussen sociaal-economische wantoestanden ontmaskeren en gemeenschappelijk heden zoeken met partijen met wie een alternatief voor het huidige kneiterrechtse kabinet kan worden geboden, zou wel een succesformule kunnen zijn. Toch gaat dat vooralsnog te veel tegen de aard van de SP in.

Bij recente verkiezingen luidden de slogans ‘Omdat het anders moet’ en ‘Nu de mensen’. Maar in de hoofden zit nog altijd de drie decennia oude leus ‘Stem tegen, stem SP’. Bij de vertegenwoordigers van de partij die van nature het liefst in de contramine blijven gaan. En bij de kiezer, die wel ziet waar de SP zich tegen verzet en minder duidelijk voor ogen heeft waar de SP – eenmaal aan de macht – met het land naartoe zou willen. Die stilaan misschien ook niet meer gelooft dat het landelijk ooit nog zover kan komen.