Hoe kan iemand verslaafd zijn aan zo’n smerige gewoonte als roken? Dat valt eigenlijk niet te begrijpen, laat Italo Svevo zien. Hij schreef een absurd verhaal over een man die maar blijft paffen, ook al vindt hij het helemaal niet lekker.

Uit Maarten! 2026-2. Bestel een losse editie of word abonnee

Vrijwel iedereen van mijn generatie heeft ooit sigaretten gerookt, sommigen weinig en tijdelijk, anderen hebben zich letterlijk dood gerookt. Vrijwel al die rokers hebben met meer of minder succes geprobeerd om van de sigaret, en al de zonderlinge rituelen die daarbij horen, af te komen. Voor alle rokers, zowel stoppers als zelfmoordenaars, biedt de roman Bekentenissen van Zeno een unieke, tragikomische leeservaring, in het bijzonder het eerste hoofdstuk.

Het boek verscheen in 1923 onder de Italiaanse titel La coscienza di Zeno en was het werk van Aron Hector Schmitz (1861-1928), onder het pseudoniem Italo Svevo. Of ‘bekentenissen’ een passende vertaling is van coscienza, dat zoveel betekent als ‘bewustzijn’ of ‘geweten’, is de vraag. De roman is het levensverhaal van Zeno Cosini, die zijn leven te boek gesteld heeft op verzoek van zijn psychiater, met de bedoeling dat een autobiografische speurtocht een en ander duidelijk zal maken over zijn talloze geestelijke defecten, waaronder het neurotische roken.

Bekentenissen van Zeno is een unieke, tragikomische leeservaring

De tekst wordt voorafgegaan door een woedende verklaring van de psychiater die beweert dat Cosini een leugenaar is en dat hij, de psychiater, de tekst heeft gepubliceerd als wraakoefening. Hoe dit ook zij, Cosini is een zonderlinge figuur. In feite kan hij niets en is hij een aandoenlijke mislukkeling, maar door toevalligheden en onvermoed geluk is hij opmerkelijk succesvol.

Zo leert hij een familie kennen met vier dochters: drie beeldschone en één onaantrekkelijke dochter. Cosini wordt verliefd op de drie aantrekkelijke dochters, maar huwt de onaantrekkelijke dochter. Terwijl de huwelijken van de drie knappe dochters in narigheid eindigen, wordt juist zijn huwelijk met de onaantrekkelijke dochter een succes. Zo gaat het ook in zaken en aan de beurs.

Wedstrijden

Cosini’s grootste zonde is het roken; hij rookt tegen de klippen op en begint daar al vroeg mee. Daartoe steelt hij aanvankelijk geld van zijn vader of rookt diens weerzinwekkende sigarenpeuken op. Hij houdt wedstrijden met zijn vrienden om te zien wie in de kortste tijd de meeste sigaretten kan roken. Hij vindt ondertussen dat roken helemaal niet lekker, het wedstrijdroken doet hem wankelen en maakt hem doodziek. Dat zullen vele rokers herkennen.

Het blijft een raadsel dat zo’n smerige gewoonte, zo’n ronduit onaangename gewoonte, zich ontwikkeld heeft tot zo’n dominant gebruik. Juist omdat het eigenlijk helemaal niet lekker is, proberen bijna alle rokers weer van het roken af te komen. Zo ook Cosini. Vervolgens ontwikkelt hij een neurose die in zekere zin nog ernstiger is dan het verslaafde roken zelf. Hij stopt met roken en is dan zo trots en tevreden met zichzelf dat hij verslaafd raakt aan het stoppen. Dat betekent wel dat hij, zodra hij gestopt is met roken, direct weer een sigaret op moet steken om het verslavende gevoel van tevredenheid met zichzelf door het stoppen opnieuw op te roepen.

Elke sigaret die hij opsteekt betekent dan automatisch dat hij weer moet stoppen, en als hij gestopt is moet hij onvermijdelijk weer opsteken. Wat een geweldig idee! Des avonds rook je je laatste sigaret met het heerlijke gevoel dat het nu werkelijk je laatste is, en dan kun je de volgende ochtend weer opsteken met het zalige gevoel dat je er eigenlijk heel makkelijk mee op kunt houden als je dat wil. Wat een grootse wilskracht. Cosini blijft verslaafde roker-stopper.

Toch nog succes

De Bekentenissen was Svevo’s derde roman en aanvankelijk al even weinig succesvol als zijn eerste twee romans. Ook zijn echte leven vertoonde het zonderlinge patroon van zijn literaire alter ego. Svevo, geboren en getogen in Triëst, raakte bevriend met de schrijver James Joyce, die tijdelijk in Triëst verbleef. Joyce vond de absurdistische Bekentenissen meesterlijk en bracht de roman onder de aandacht van invloedrijke Franse literaire critici. Zo kwam er een Franse vertaling en wat in het Italiaans niets was geworden, werd in het Frans een enorm succes.

De Bekentenissen behoort nog steeds tot de beroemdste romans van de vorige eeuw: modernistisch, absurdistisch en toch geweldig leesbaar en bovenal geestig. Svevo is om het leven gekomen door een ernstig auto-ongeluk. Hij was echter niet meteen dood, maar heeft nog een paar uur geleefd in het ziekenhuis. Daar werd hij bezocht door een goede kennis. Svevo, die wist dat hij stervende was, vroeg een laatste sigaret aan zijn bezoeker. Die weigerde, ongetwijfeld met de beste bedoelingen!