De terreuraanvallen op New York en Washington in 2001 veranderden de Verenigde Staten voorgoed. Een kwart eeuw later zijn de gevolgen nog altijd wereldwijd voelbaar. Amerikakenner Frans Verhagen volgt de sporen die de aanslagen nalieten: van de oorlogen in Afghanistan en Irak tot het presidentschap van Donald Trump. ‘Alles wat Amerika bewonderenswaardig maakte, is op drift geraakt.’

President Donald Trump zal op 11 september niet aanwezig zijn bij de 25ste herdenking van de aanval op Amerika – althans niet op Ground Zero, de plek waar het World Trade Center stond. Het zit hem dwars dat hij er niet mag spreken. De organisatoren weren sinds 2012 politieke toespraken om de 9/11-herdenkingen niet te politiseren. Trump blijft daarom in Washington voor de herdenking van de aanval op het Pentagon, waar de beperking niet geldt.

Wat Trump zal zeggen, of hij zich kan inhouden en niet een uur lang ratelt over van alles en nog wat, is minder interessant dan dat hij daar staat: als Amerika’s slechtste president ooit. In Trumps wereld is alles groter, beter, sterker en met meer goud bekleed. En inderdaad, ook zijn plek in de Amerikaanse geschiedenis zal enorm zijn. Hij heeft Amerika meer schade berokkend dan vrijwel iedere andere president, inclusief James Buchanan, onder wie het land op de Burgeroorlog afstevende.

Zonder 9/11 zou Trump geen president zijn

Zonder 9/11 zou Trump geen president zijn. Natuurlijk, je weet niet wat er in een alternatieve geschiedenis was gebeurd. Maar je kunt wel vaststellen dat 9/11 het begin van het einde van Amerika’s leidende rol in de wereld markeert. De terreur van die dag was niet de enige factor, wel de doorslaggevende. De Amerikaanse democratie stond al onder druk. In december 2000 had het Hooggerechtshof het presidentschap cadeau gegeven aan de Republikein George W. Bush. In Florida werd de telling gestopt toen Bush 537 stemmen voorlag op de Democraat Al Gore. Landelijk had Gore een half miljoen stemmen meer. Gore was een staatsman en legde zich erbij neer. Maar het was de eerste fundamentele crisis van de Amerikaanse democratie. De twijfel die toen ontstond, werd door Trump in 2020 gemaximaliseerd en wordt nu dagelijks door hem gevoed.

De high tech beurscrisis in 2000 had al voor een correctie gezorgd die het economisch optimisme van de late jaren negentig afstrafte. Wel liet president Bill Clinton een begroting in evenwicht na. Bush hielp die meteen al om zeep met domme belastingverlagingen en na 9/11 met dure onbetaalde oorlogen.

President George W. Bush verklaart in het Congres de oorlog aan het terrorisme, 20 september 2001.

Amerikaanse arrogantie

Internationaal leek Amerika op een hoogtepunt. Neoconservatieve haviken schetsten de wereld van na de Koude Oorlog als een unipolar moment: Amerika was de enige supermacht. Het was arrogante, kortzichtige prietpraat, maar zij runden de Amerikaanse buitenlandse politiek met het idee dat Amerika zijn macht ook moest gebruiken. De uitnodiging daartoe was 9/11. De aanval bracht de afkeer van het Amerikaanse beleid elders naar het thuisfront. Je mag niet zeggen: ‘Amerika kreeg wat het verdiende’. Maar wie na 25 jaar terugkijkt, kan alleen maar vaststellen dat de reactie op 9/11 een uitnodiging was om nog dieper in die afkeer te duiken. Dat was precies wat de aanvallers voor ogen hadden.

Terroristen bereiken hun doel wanneer hun slachtoffers emotioneel reageren

De aanloop naar 9/11 was al een voorbode van Amerika’s neergang. De uit de regering-Clinton overgebleven adviseurs, die al in januari 2001 waarschuwden voor terrorisme van een ongekende aard, werden genegeerd om partijdige redenen. President Bush, geen man van de daad, zat in augustus op zijn ranch in Texas toen hij een rapport kreeg dat waarschuwde voor een mogelijke aanval van Osama bin Laden in de Verenigde Staten. Niemand deed iets. In 2004 presenteerde de door het Congres ingestelde 9/11-commissie haar rapport. Het was keihard in zijn kritiek op zowat alle instanties die Amerika hadden moeten beschermen.

Eeuwige oorlog

Bush zette de droefheid en woede om in eenheid: zelden was Amerika eensgezinder dan na 9/11. En zelden werd die eensgezindheid sneller verkwanseld. Dat Bush het nodig vond om Afghanistan aan te pakken, was te begrijpen. De neoconservatieven, opgepord door de liegende vicepresident Dick Cheney, zagen vervolgens hun kans schoon. Ze wilden de Iraakse dictator Saddam Hoessein omverwerpen. Dat was een ongelooflijke blunder.

Het zette Amerika op het pad van de eindeloze oorlogen in een regio waar het wel belangen had. Maar die waren niet zodanig dat dit soort optreden nodig of zelfs maar nuttig was. 9/11 leidde tot de oorlogen in Afghanistan en Irak, beide door Amerika verloren. De kosten waren hoog: in dollars en begrotingstekorten, maar vooral in verlies van aanzien. Dat kwam deels door de leugens en de incompetentie bij de uitvoering van de oorlogen. Trumps onbezonnen oorlog met Iran is niet meer dan een verdere fase van de Amerikaanse betrokkenheid bij het Midden-Oosten. Het is wat Amerikanen een tar baby noemen: een plakkerige pop waar je, als je hem eenmaal vastpakt, niet meer van loskomt. De erfenis van 9/11 werkt door tot de dag van vandaag.

Ondertussen gingen de Bush-oorlogen gepaard met het negeren van fundamentele mensenrechten. Marteling, waaronder waterboarding, misdragingen van Amerikaanse militairen tegen gevangenen en eindeloze detentie in Guantanamo Bay, ondermijnden Amerika’s aanspraak op het verdedigen van universele waarden. Ook hier is de lijn van 9/11 naar het Amerika van Trump duidelijk. Alles wat Amerika bewonderenswaardig maakte, is op drift geraakt.

Bin Ladens erfenis

We weten allemaal dat het dagelijks leven door 9/11 fundamenteel is veranderd. De rijen voor de beveiliging op het vliegveld, de poortjes bij musea en andere openbare gelegenheden, de islamofobie, misbruikt door populistische volksmenners, en zelfs de samenzweringsidioterie op sociale media: het is allemaal een direct gevolg van 9/11. Na de aanslagen bood de NAVO hulp op grond van artikel 5: een aanval op één bondgenoot geldt als een aanval op allen. Die solidariteit is nu naar de prullenbak verwezen door de man die mede dankzij 9/11 opperleugenaar van Amerika is geworden.

Er is iets met goed doordachte terroristische aanslagen dat ons aan het denken zou moeten zetten. Terroristen bereiken vaak hun doel omdat degenen die ze willen treffen emotioneel, irrationeel en soms vanuit duistere complottheorieën reageren op de aanval. Zoals Amerika zichzelf blijvend heeft ondermijnd door de reactie op 9/11, zo zien we Israël zichzelf nu kapotmaken sinds 7 oktober 2023. Terreur is effectief. Waar Bin Laden ook moge zijn, in zijn zeegraf of in het paradijs van martelaren, hij kan tevreden zijn. We leven allemaal in een wereld van na 9/11, een wereld die hij in gang heeft gezet.