De Amerikaanse democratie is onder Donald Trump in hoog tempo uitgehold. Instituties zijn verzwakt, tegenmachten buitenspel gezet en Trump-loyalisten op sleutelposities benoemd. Geeft de Amerikaanse kiezer de president nog meer macht, of gaat de rem erop? En valt de aangerichte schade nog wel te herstellen?

Uit Oh, Oh Amerika. Bestel de gloednieuwe Amerika-special hier

Alle politiek is lokale politiek.’ Het is een bekend adagium van de Amerikaanse politiek, in elk geval bij tussentijdse congresverkiezingen. Maar niet dit jaar. Formeel gaat het op 3 november over alle 435 leden van het Huis en 35 van de honderd senatoren. Feitelijk staat de toekomst van Amerika als democratische rechtsstaat op het spel. Kan de republiek een president overleven die stelselmatig het Amerikaanse politieke systeem ondermijnt? Die als uitvoerende macht bevoegdheden claimt die haar noch juridisch noch grondwettelijk toekomen? Een president die het handboek voor autoritaire leiders lijkt te volgen?

Trump heeft het Congres gereduceerd tot klapvee

De Republikeinse Partij, zichzelf vernederend tot onderdanigheid, legt Donald Trump geen strobreed in de weg. De Republikeinen hebben zijn machtsgrepen geaccepteerd en zijn corruptie geaccordeerd. Ze hebben hem een binnenlandse politiemacht gegeven, zijn oorlog toegestaan en in de meest brede zin de morele vervuiling van de Amerikaanse politiek toegelaten.

Behouden de Republikeinen hun meerderheden in beide huizen, dan bevestigen de kiezers deze ontwikkelingen. Dan kunnen de Republikeinen de laatste twee jaar van Trumps presidentschap deze machtsgreep consolideren. Verkrijgen de Democraten een meerderheid in het Huis van Afgevaardigden, dan kunnen de onderzoeken beginnen naar Trumps optreden en beleid. Dat is de normale controlerende activiteit van het Congres. Verwerven ze ook een meerderheid in de Senaat, dan is Trumps presidentschap goeddeels voorbij. Behalve op het gebied van buitenlands beleid waar de president – zorgwekkend genoeg – altijd al meer vrijheid had.

Trump laat een van de petjes zien die hij in zijn Trump Store verkoopt voor meer dan vijftig dollar per stuk, 25 februari 2025.

Onschendbaar 

Gesteld voor een onaangename keuze hielpen de kiezers Trump in 2024 opnieuw het Witte Huis in. Hij had geleerd van zijn eerste termijn en was zelfverzekerd weggekomen met zijn staatsgreep van januari 2021. Bovendien heeft hij vier jaar de tijd gehad om op een vervolg te broeden. Gezien Trumps persoonlijkheid was het niet meer dan logisch dat hij zijn wraakzucht omzette in beleid. Hij omringde zich met jaknikkers, pluimstrijkers en incompetente maar in zijn ogen mediagenieke types, collectief omschreven als een clown car.

Een eerste vereiste voor een baan in de regering-Trump is erkennen dat de verkiezingen in 2020 zijn ‘gestolen’. Mensen die beter weten maar toch mee willen doen, moeten bewust liegen, feiten ontkennen en tot veel bereid zijn. Denk aan minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio en vicepresident JD Vance, en een roedel senatoren die niet zo dom zijn als ze soms lijken, maar braaf Trumps werkelijkheid nablaten.

De kiezer moet het evenwicht herstellen voor het te laat is

Maar het gaat om meer dan enkel een buitengewoon sluwe politicus met onaangename persoonlijke eigenschappen. Achter Trumps presidentschap zitten machtige belangenbehartigers. Soms gaat het om directe belangen zoals die van de olie- en gasindustrie, Wall Street en de opportunistisc temende techbazen. Soms zijn het systeembelangen zoals die van de Federalist Society, een groep die zoveel mogelijk conservatieve rechters benoemd wil zien. En dan is er de Heritage Foundation, een rechtse denktank die een  malgaam van belangengroepen vertegenwoordigt die gemeen hebben dat ze de overheid willen ontmantelen. Met Project 2025 had deze club ruim voor de verkiezingen keurig opgeschreven wat Trump programma moest zijn. Dat voert zijn regering nu rigoureus uit. Er zit zelfs een theorie achter Trumps greep naar de uitvoerende macht: die van de unitary executive. Aanhangers ervan betogen dat de Grondwet aan de president breed gezag geeft over de uitvoerende macht. Ze citeren daaruit twee clausules. In de eerste plaats zou de formulering dat ‘de uitvoerende macht is ondergebracht in een President van de Verenigde Staten van Amerika’ presidenten vrijwel onbeperkte bevoegdheden geven.

Daarnaast stelt de Grondwet dat depresident de taak heeft te zorgen dat de wetten getrouw worden nageleefd, waarbij niemand anders dan de president verantwoordelijk is voor het al dan niet uitvoeren van wetten en het tolereren van schendingen ervan. Het idee is dat de kiezers de president de uitvoerende macht hebben gegeven, en dat hij die kan gebruiken zolang hij het ambt bekleedt. Het Hooggerechtshof ging dit voorjaar nog mee met deze redenering door de president toe te staan naar willekeur bestuurders van door het Congres opgezette bureaus te ontslaan. In 2024 besliste het Hof al dat een president vrijwel onschendbaar is in wat hij doet bij het uitoefenen van zijn ambt. Geen wonder dat Trump vindt dat hij kan doen wat hij wil.

Het doel van de president en zijn achterban is het overheidsapparaat vleugellam te maken en de macht bij de president te concentreren, om het restant naar eigen goeddunken vorm te geven. Ze zijn een behoorlijk eind gevorderd op weg naar het ontmantelen  van sleutelonderdelen van de New Deal, de Great Society en gerelateerd sociaal beleid. Dat is altijd al een Republikeinse doelstelling geweest. Ook de burgerrechten en verworvenheden als gelijke behandeling en diversiteit worden uitgehold. We hebben het hier niet over conservatieven, het gaat om reactionairen die Trump gebruiken als hun stormram.

De Argentijnse president Javier Milei (rechts) doet Elon Musk een kettingzaag cadeau, als symbool voor het afbreken van de bureaucratie en het inkrimpen van de overheid. Maryland, 20 februari 2025.

Onherstelbare schade 

In zijn afbraakbeleid kan Trump enig succes niet ontzegd worden. Er is veel  kapotgemaakt dat niet of moeilijk gerepareerd kan worden. De DOGEonderneming van Elon Musk en zijn bende techies die de hele overheid infecteerden, heeft nauwelijks bezuinigingen opgeleverd, maar heeft wel degelijk veel veranderd. Al was het maar dat werken voor de overheid bijzonder onaantrekkelijk is geworden. Honderdduizenden mensen zijn ontslagen, iedereen moest vrezen voor zijn baan. Kennis en ervaring zijn roekeloos overboord gezet.

Het Amerikaanse wereldwijde hulpprogramma USAID, in miljarden dollars niet eens zo groot, is door Musk in de ‘houtvernipperaar’ gegooid. Het Congres, dat het programma opzette, liet het toe. Volgens onderzoekers van het medisch tijdschrift The Lancet zou het zomaar miljoenen mensenlevens kunnen kosten. Herstel ervan, vooropgesteld dat een nieuw Congres met meer inzicht in wat Amerika een voorbeeldnatie maakte dat zou willen, is vrijwel onmogelijk. En dat geldt voor veel van wat de regering-Trump kapot heeft gemaakt.

De president heeft gevestigde instituties afgezwakt en in een aantal gevallen ontmanteld. Hij heeft het Congres gereduceerd tot klapvee. Hij heeft de macht van het presidentschap gebruikt om belangrijke delen van de private sector naar zijn pijpen te laten dansen van grote techbedrijven tot nieuwsorganisaties, van advocatenkantoren tot universiteiten. Pure intimidatie heeft mensen, organisaties en instellingen tot inschikkelijkheid bewogen. Dat hij ze dwingt tot financiële bijdragen voor zijn persoonlijke ‘goede doelen’, riekt naar maffiose afpersing.

ICE is verworden tot een persoonlijk leger van de president

Trump zet het ministerie van Justitie, formeel de hoeder van de Amerikaanse rechtsorde, in voor zijn eigen belangen op een manier die Richard Nixon doet verbleken. De president beveelt de minister zijn vijanden te vervolgen en zaken tegen bevriende wetsovertreders te laten allen. De afdeling burgerrechten is uitgekleed. Duizenden juristen zijn ontslagen of vertrokken. Trump heeft zichzelf en zijn familie vrijgesteld van belastingcontroles. Hij heeft nog steeds een fonds van 1,8 miljard dollar voor vermeende slachtoffers’ van wat hij ‘government lawfare’ noemde, onder wie de veroordeelde bestormers van het Capitool die hij gratie verleende. De FBI wordt geleid door een incompetente zeloot met een hang naar luxe uitstapjes met zijn zingende vriendin. Agenten die ook maar iets te maken hadden met het onderzoek naar 6 januari 2021 of anderszins naar Trump en zijn handlangers, zijn ontslagen. De focus van het bureau is verlegd naar immigratie. Rechts-extremisme wordt niet meer gevolgd. Expertise gaat verloren.

Milieubeleid is uitgekleed ten gunste van de fossiele industrie. Vervuiling is weer toegestaan, kanten-klare windparken zijn gesloten. Research en innovatie zijn gepolitiseerd of gewoon weggevaagd. Volgens het wetenschappelijk tijdschrift Nature zijn in 2025 meer dan 7800 onderzoeksbeurzen en toelagen bevroren of beëindigd. Groene technologie wordt overgelaten aan Amerika’s concurrenten. Wetenschappers vertrekken naar landen waar ze vrij en onverveerd kunnen werken. Het ministerie van Volksgezondheid, geleid door een gestoorde Kennedynazaat, negeert de wetenschap en ontmantelt commissies die wetenschappelijke oordelen over medicijnen en voedsel moeten geven. In tientallen jaren opgebouwd beleid is in hoog tempo vernietigd.

Zelfverrijking

Globalisering stond al onder druk, ook van links, maar de handelsoorlogen die Trump met zijn importheffingen heeft ontketend, brengen iedereen schade toe, ook hemzelf, omdat ze de inflatie behoorlijk hebben opgejaagd. Hij kwam van een koude kermis thuis toen China terugsloeg door de export van cruciale metalen te blokkeren. Dat dwong Trump ertoe bakzeil te halen. Europa en tal van andere landen zagen zich genoodzaakt de agressieve retoriek van Trump en de schadelijke invoerheffingen te aanvaarden. Het heeft de prijzen opgejaagd. Het plan om de maakindustrie terug te halen naar de Verenigde Staten heeft tot dusver nauwelijks iets opgeleverd.

Trump slaagde erin de immigratie te stoppen die Joe Biden uit de hand had laten lopen. Het wordt als een succes gezien. Maar voor de maniakale en misdadige jacht op mensen die om wat voor reden dan ook niet legaal in Amerika aanwezig zijn, krijgt hij weinig handen op elkaar. ICE, de immigratiedienst, is verworden tot een persoonlijk leger van de president dat bestaat uit ongetrainde en vaak ongekwalificeerde schietgrage mannen. Dat kostte al tientallen levens. Inmiddels zijn tienduizenden mensen opgesloten in concentratiekampen. Voor zover er wetgeving was en niet alles per presidentiële order ging, is er weinig tot stand gebracht.

ICE-agenten arresteren een vrouw in Minneapolis, 13 januari 2026

Maar ook hier is de schade blijvend. De zogenoemde One Big Beautiful Bill bracht belastingverlagingen voor de rijken, hogere defensieuitgaven, de ontmanteling van groen beleid en een verslechtering van de gezondheidszorg. Het begrotingstekort is verder opgelopen tot een onhoudbaar niveau, nu nog verergerd door de prijzige oorlog met Iran. De deregulering en het gebrek aan controle op markten maken een nieuwe financiële crisis waarschijnlijk.

Intussen is de zelfverrijking van Trump en zijn familie ongeëvenaard. De president zelf graaide 2,2 miljard dollar bijeen in zijn eerste jaar. Zijn zonen maken schaamteloos hun invloed te gelde. Schoonzoon Jared Kushner onderhandelt namens de VS met Iran terwijl hij intussen voor miljarden zaken doet met Arabische oliestaten. Veroordeelde criminelen kunnen gratie kopen en doen dat massaal. De president roeptoetert dat het aanzien van Amerika in de wereld nooit hoger was. Het tegendeel is het geval. Alle pluimstrijkerij en Rutteriaans meepraten met een president die elke dag wat anders zegt, geen strategische visie heeft en gevoelig is voor wat de laatste bezoeker van het Oval Office hem heeft verteld, kan niet verhullen dat de wereld afstand neemt van dit Amerika. Vrienden en bondgenoten zijn geschoffeerd. Verhoudingen in de wereld zijn fundamenteel veranderd. China telt zijn zegeningen.

De oorlog met Iran die Trump zelf ontketende, nu al bestempeld als een grotere blunder dan die in Irak en uiterst onpopulair, legt zijn geklungel pijnlijk bloot. Nog afgezien van de 100 miljard dollar die de oorlog al heeft gekost – het exploderende begrotingstekort nog verder opjagend – brengt hij grote schade toe aan de wereldeconomie. Zijn zwalkende koers ten aanzien van Oekraïne heeft Vladimir Poetin in de kaart gespeeld. Het vertrouwen van de bondgenoten is verder aangetast, voor zover dat er nog was nadat Trump de wens uitsprak om Canada en Groenland in te lijven. De kans op een door Amerika geleid economisch blok in Azië en de Pacific heeft Trump al in 2017 de nek omgedraaid, toen hij de Verenigde Staten terugtrok uit het onder Obama uitonderhandelde Trans-Pacific Partnership (TPP).

Trump probeert de Europese Unie op te breken; zijn transactionele beleid is gebaat bij kleinere eenheden. Zijn regering spreekt zich zonder enig voorbehoud uit voor radicaal-rechtse partijen en regeringen. Premier Mark Carney van Canada pleitte voor een coalitie van middelgrote mogendheden – al betwijfelen veel landen vooralsnog of ze zonder Amerikaanse steun wel opgewassen zijn tegen de dreiging uit Rusland of China. Ze gaan het proberen. De oorlog met Iran liet zien dat de afkeer wederzijds is: Amerika kan niet rekenen op steun voor zijn roekeloze beleid. Ook hier is de schade onherstelbaar.

Voorgoed verloren

Je zou zeggen dat de tussenbalans van Trumps tweede termijn de kiezer wel naar de noodrem zal doen grijpen. Het probleem is dat de gemiddelde kiezer zich onvoldoende bewust is van de ontmanteling van de overheid en de autoritaire trekken van deze Republikeinse Partij en zijn president. Zeker, ze zien een nutteloze en kostbare oorlog, een corrupte zakkenvuller, een narcist die overal goud op wil spuiten. Maar wat hen werkelijk motiveert zijn de hoge kosten van levensonderhoud en het gebrek aan behoorlijke huizen. Al heeft Trump op dat terrein niets te bieden. Veel MAGA-kiezers hebben een moeilijk te bevatten sympathie voor hun man.

Het Amerikaanse presidentschap vertoont nu al autoritaire trekken

De vraag is of hij voldoende steun overhoudt, en of er kiezers zijn die bereid zijn die uit te spreken. Groepen hispanics en zwarten die in 2024 op Trump stemden, zijn al afgehaakt. Bij gebrek aan tastbare resultaten is Trump teruggevallen op een vast onderdeel van het autoritaire handboek: twijfel zaaien over de verkiezingen. Behalve dat hij concrete pogingen doet om het verkiezingsproces te beïnvloeden, verkondigt de president onafgebroken dat Amerikaanse verkiezingen door en door corrupt zijn. Zoals altijd ontbreekt bewijs, maar ook hier richten de verdachtmakingen blijvende schade aan. Herhaal een leugen vaak genoeg en mensen gaan het geloven – zie de verkiezingen van 2020. De vrees neemt toe dat de uitslag van de tussentijdse verkiezingen alsnog wordt gemanipuleerd dan wel terzijde geschoven. Het lijkt erop dat het ministerie van Justitie en de FBI, en zelfs het inlichtingenapparaat, al in stelling zijn gebracht om dit scenario uit te voeren.

Wat de kiezers op 3 november kunnen én moeten doen, is verdeeld  bestuur herstellen. Dat wil zeggen: de uitvoerende macht van de ene partij laten controleren door de wetgevende macht van de andere. Checks and balances. De afgelopen twee jaar hebben
uitgewezen dat als de macht in handen is van één partij, en die partij te kwader trouw is zoals de huidige Republikeinse Partij, elke effectieve controle op de president ontbreekt. Zeker, af en toe heeft de rechterlijke macht haar taak wel uitgevoerd. Maar het meebuigen van het Hooggerechtshof, keer op keer, heeft ertoe geleid dat het Amerikaanse presidentschap nu al autoritaire trekken vertoont.De kiezer moet het evenwicht herstellen voor het te laat is.

Trump toont het ontwerp van de balzaal die hij in het Witte Huis wil bouwen, 19 mei 2026.

De essentie van afbraak is dat wat eenmaal is neergehaald, voorgoed verloren is. Als metafoor voor Trumps optreden is het inmiddels bijna een cliché, maar dat maakt de sloop van de East Wing van het Witte Huis niet minder treffend. Die duurde drie dagen. Het gaat nog jaren duren voordat er iets nieuws op die plek staat.

Het is een toepasselijk beeld: in slechts anderhalf jaar tijd hebben Trump en zijn ruggengraatloze Republikeinse Partij onvoorstelbare schade aangericht. Als de kiezers hier hun goedkeuring aan geven door de Republikeinse meerderheid in het Congres in het zadel te houden, maken we het einde van de Amerikaanse republiek mee. Dan is haar 250e verjaardag meteen ook de laatste.

Meer weten: 

On Tyranny: Twenty Lessons from the Twentieth Century  (2017) door Timothy Snyder biedt twintig beknopte lessen uit de geschiedenis van het twintigsteeeuwse totalitarisme, als praktische waarschuwing voor de Amerikaanse democratie.

How Democracies Die (2018) door Steven Levitsky en Daniel Ziblatt laat zien hoe democratieën tegenwoordig niet meer omvallen door een coup, maar geleidelijk worden uitgehold door gekozen leiders.

Strongmen: Mussolini to the Present (2020) door Ruth Ben- Ghiat bespreekt een eeuw autoritaire leiders, van Mussolini tot Trump, en het universele draaiboek om aan de macht te komen en die niet meer los te laten.