Superieure wapens prikkelen de verbeelding van Amerikaanse ingenieurs, schrijvers en politici sinds de achttiende eeuw. Want als de VS onoverwinnelijk worden, zal het eeuwig vrede zijn. Of niet soms?

Uit Maarten! 2026-1. Bestel een losse editie of word abonnee

Met zijn T-shirt, warrige haardos en lange bakkebaarden voldoet de late vijftiger Alex Karp niet bepaald aan het cliché-beeld van iemand die een geschat vermogen heeft van bijna 18 miljard dollar. Evenmin oogt hij als een generaal die achter de cruciale frontlinies van onze tijd een doorslaggevende rol speelt. Toch is Karp een van de oprichters en directeuren van Palantir Technologies in Denver, Colorado. Het softwarebedrijf stelt zich sinds 2003 ten doel Amerika met kunstmatige intelligentie en andere geavanceerde software een wereldwijde militaire voorsprong te geven.

In februari 2025 verscheen Karps boek The Technological Republic. Daarin bepleit de techondernemer ‘een nieuw Manhattan Project, om exclusieve controle te houden over de meest geavanceerde vormen van kunstmatige intelligentie voor het slagveld’. Zijn verwijzing naar het Manhattan Project en daarmee naar de ontwikkeling van de atoombom is tekenend voor de drijfveren van Palantir. Het miljardenbedrijf wordt niet alleen gedreven door winstbejag, maar heeft ook een missie die voortkomt uit de diep gewortelde overtuiging dat de Verenigde Staten aan de goede kant van de geschiedenis staan en moreel superieur zijn aan andere landen. Amerika kan alleen ‘overleven’ als techbedrijven samen met de overheid de beste AI-technologie ontwikkelen, ‘to scare the fuck out of our enemies’, zoals Karp het in interviews verwoordt.

Niet alleen de Amerikaanse krijgsmacht, de inlichtingen-diensten en zelfs de immigratiedienst ICE maken gebruik van Palantir- technologie, maar ook het Oekraïense en het Israëlische leger. De militaire inzet van kunstmatige intelligentie geldt als grensverleggende, hypermoderne technologie. Tegelijkertijd sluit de ambitie van Palantir Technologies naadloos aan bij een oude Amerikaanse obsessie met superwapens – een bezetenheid die van oudsher is gekoppeld aan het Amerikaanse exceptionalisme. Dat is het zelfbeeld dat de Verenigde Staten mondiaal een speciale plaats innemen als welvaart, vrijheid en vrede brengende natie.

Duikboot voor vrede

De eerste druk van War Stars. The Superweapon and the American Imagination verscheen in 1988, vlak voor het einde van de Koude Oorlog. Maar de kerngedachte van dit boek, geschreven door cultuurhistoricus H. Bruce Franklin, heeft sindsdien niets aan actualiteit ingeboet. Nu de beurswaarde van Palantir Technologies de afgelopen twee jaar een zeepbel-achtige groei heeft doorgemaakt en het Amerikaanse imperialisme terug is van nooit helemaal weggeweest, is zijn analyse urgenter dan ooit tevoren.

Zeemijnen zouden de mensheid verlossen van oorlogsschepen

In zijn boek laat Franklin zien hoe het Amerikaanse patriottisme doortrokken is geraakt van de fascinatie voor het ultieme wapen. Het was Robert Fulton uit Pennsylvania die de kiem legde 21 jaar na de Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog gelegd. Als aanhanger van de idealen van de Verlichting trok hij als 20-jarige naar het revolutionaire Frankrijk, waar hij zich ontwikkelde tot uitvinder en ingenieur. Maar Fulton was ook een theoreticus. In de herfst van 1797 schreef hij een pamflet waarin hij een vurig pleidooi hield voor technologische en industriële vooruitgang, vrije internationale handel, welvaart voor iedereen, afschaffing van legers en de vestiging van blijvende vrede. Op 13 december van datzelfde jaar presenteerde hij zijn nieuwste uitvinding aan de Franse marine: de Nautilus, de eerste effectieve militaire duikboot.

Aan de uitvinding was een geheim plan verbonden. Met een vloot van zijn onderzeeërs zou Frankrijk de Britse marine kunnen vernietigen, waarmee de weg zou worden geëffend voor de val van de Britse monarchie door een opstand of een Franse invasie. Als Amerikaanse republikein zag Fulton de koning in Londen als belangrijkste obstakel voor de verwezenlijking van de idealen die hij in zijn pamflet verkondigde. Met het einde van het machtige Verenigd Koninkrijk zouden vrije wereldhandel en wereldvrede binnen handbereik komen. Fultons idealisme ging hand in hand met zijn ondernemerschap. Volgens zijn voorstel aan de Franse machthebbers zou de lading van elk tot zinken gebracht Brits marineschip ten deel vallen aan Fultons Nautilus-firma. Kaapvaart nieuwe stijl.

In de zomer van 1800 testte Fulton zijn duikboot in de Seine in Rouen. In september 1801 legde de Nautilus op zee in vijf dagen de 110 kilometer tussen Le Havre en Cap de la Hague af. Hoewel Fulton aanvankelijk werd gefinancierd en aangemoedigd door Napoleon Bonaparte, brokkelde de Franse steun voor het project af toen bleek dat de Nautilus te langzaam voer om Britse marineschepen bij te houden. Fulton bleef zijn uitvinding zien als een instrument in dienst van de wereldvrede.

Maar in de praktijk gedroeg hij zich niet anders dan de eerste de beste wapenhandelaar. In 1804 verkocht hij in het diepste geheim een nieuwe versie van de Nautilus aan de Britse regering, plus een plan voor de vernietiging van de Franse vloot. De Britten beloonden hem rijkelijk voor zijn trouweloosheid. Maar nadat admiraal Horatio Nelson de Franse marine in 1805 bij Kaap Trafalgar in de pan hakte, hadden de Britten de hulp van Fulton en zijn onderzeeërs niet langer nodig.

Robert Fulton met zijn duikboot Nautilus, twintigste-eeuwse tekening door Thomas Heath Robinson.

In 1806 keerde Fulton terug naar zijn geboorteland. Hij zou bovenal de geschiedenis ingaan als de uitvinder van ‘s werelds eerste commerciële stoomboot: de North River Steamboat, een veerboot op de Hudson. Daarnaast werkte hij verder aan een andere uitvinding: zeemijnen. Deze ‘torpedo’s’ presenteerde hij aan een enthousiaste president Thomas Jefferson. Zijn laatste ontwerp voor de Amerikaanse marine was de Demologos, de eerste militaire stoomboot ter wereld, die pas na Fultons overlijden in 1815 in de vaart werd genomen.

In zijn boek Torpedo War, and Submarine Explosions (1810) had Fulton zijn curieuze redeneertrant nog eens uiteengezet. Aangezien zijn zeemijnen zuiver defensieve wapens waren, zouden zij een ‘immens voordeel’ bieden aan alle naties en volkeren. Ze waren een doeltreffend middel tegen het grote kwaad van zijn tijd: moderne oorlogsschepen. Zeemijnen zouden de mensheid verlossen van de Engelse, Franse en uiteindelijk ook de Amerikaanse oorlogsvloot. Met bedwelmend enthousiasme presenteerde Fulton exploderende schepen, inclusief hun voltallige bemanning, als ‘menslievende experimenten’. De kloof tussen de verheven theorie en de bloederige praktijk is kenmerkend voor de geschiedenis van het superwapen in de Amerikaanse cultuur.

Invasieromans 

De negentiende eeuw stond in het teken van de verdere mechanisering van vuurwapens, zoals de revolver en het eerste volautomatische machinegeweer – niet toevallig twee Amerikaanse uitvindingen. De VS was een verscheurde natie met een zwak centraal gezag, waar particuliere bewapening cruciaal was voor de sociale veiligheid. Maar de grote golf van militaire technologische innovaties liet op zich wachten tot de twintigste eeuw. In de Eerste Wereldoorlog speelde moderne technologie in de vorm van tanks, onderzeeërs, vliegtuigen, gifgas en radiocommunicatie een doorslaggevende rol.

Invasieliteratuur legde het culturele fundament voor de aanval op Hiroshima en Nagasaki

Fultons droom van het volmaakte wapen leefde intussen voort in het rijk der verbeelding. In de laatste decennia van de negentiende eeuw ontstond het nieuwe genre van de ‘invasieliteratuur’. De Britse toekomstroman The Battle of Dorking. Reminiscences of a Volunteer van George Tomkyns Chesney, over een hypothetische Duitse bezetting van Groot-Brittannië, zette in 1871 de toon met deze profetische passage: ‘Ten bate van de wereldvrede moet er in de leidende landen een niet te betwisten vernietigingsmacht worden geconcentreerd. Dus we zullen elke wetenschappelijke ontdekking en verworvenheid moeten inzetten voor de bouw van vernietigingsapparaten. Wanneer oorlog betekent dood voor ons allen, of de grote meerderheid van iedereen die erbij betrokken is, zal er vrede zijn.’

De Amerikaanse variant op het genre volgde een vergelijkbaar stramien: de Verenigde Staten worden bezet door een vreemde mogendheid, maar een geniale eenling vindt een superwapen uit waarmee de agressor wordt verslagen. Met dit wapen groeit het verlichte Amerika vervolgens uit tot de dominante wereldmacht, die overal vrede en welvaart brengt.

De eerste atoombom is bijna klaar om te worden getest in de woestijn van New Mexico, juli 1945. De test heeft als codenaam Trinity, wat ‘Drievuldigheid’ betekent.

Tijdens en na de Spaans-Amerikaanse Oorlog van 1898 bereikte de invasieliteratuur in de VS haar hoogtepunt – en dat is geen toeval. De overwinning op de Spanjaarden markeerde het begin van de imperialistische ambities van Amerika. In de roman Armageddon (1898) beschrijft auteur Stanley Waterloo een wereld oorlog die ‘een einde maakt aan alle oorlogen’. Het superwapen van de Brits-Amerikaanse alliantie heet de Wild Goose, een torpedovormig, aluminium luchtschip dat een vijandelijk Russisch vlaggenschip tot zinken brengt. Het wapen brengt wereldvrede, want ‘de beschaving heeft een punt bereikt waarop oorlog gelijk staat aan zelfmoord’. Het bekendste fictieve superwapen is de Heat-Ray uit de succesvolste invasieroman aller tijden: H.G. Wells’ The War of the Worlds (1898). Dit wapen zou in sciencefiction ontelbare keren reïncarneren als death ray, ray gun, blaster, phaser of ‘doodelijke straal’.

Ook in andere invasieromans lopen de denkbeeldige en werkelijke technologische ontwikkelingen vloeiend in elkaar over. In de toekomstroman Looking Forward van Arthur Bird (1899) staat een elektrisch oorlogsluchtschip centraal. In 1930 waagt Spanje het om het toestel in te zetten tegen Marokko, waarna een alliantie onder aanvoering van de VS met diezelfde aerial warships het land compleet in de as legt (‘Too bad about Spain’). En in 1906 publiceerde Jack London The Unparalleled Invasion, waarin dreigende Chinese wereldoverheersing wordt voorkomen, weer dankzij een briljante Amerikaanse geleerde. China wordt gebombardeerd met ziektekiemen, waarmee de volledige bevolking wordt uitgeroeid. Eind goed, al goed.

Raketschild 
Uiteindelijk zouden de Amerikanen echt een superwapen creëren: de atoombom. In War Stars redeneert Franklin dat de Amerikaanse invasieliteratuur het culturele fundament heeft gelegd voor de aanval op Hiroshima en Nagasaki. In 1943 draaide in de Amerikaanse bioscopen de Disney-tekenfilm Victory through Air Power, waarin Japan van de kaart wordt geveegd met gefantaseerde ‘rocket bombs’. Het voorspelde superwapen bleek dus geen hersenschim.

Reclame voor de Disney-tekenfilm Victory Through Air Power, 1943.

Het zou te ver gaan om de atoombom te beschouwen als louter het product van de Amerikaanse fascinatie voor het volmaakte wapen. De zoektocht naar almaar dodelijker en vernuftiger wapentuig vormt een rode draad in de menselijke geschiedenis, en daarin staat de VS uiteraard niet alleen. Toch is het geen wonder dat ‘the land of the free and the home of the brave’ eerder een kernwapen had ontwikkeld dan nazi-Duitsland. Daar bleef het onderzoek, ondanks de aanvankelijke wetenschappelijke voorsprong, kleinschalig en versnipperd. Daarentegen kreeg in Amerika het Manhattan Project de hoogste prioriteit bij het verdelen van middelen en mankracht. Dat is niet los te zien van het grenzeloze Amerikaanse vertrouwen in de vooruitgang en de menselijke inventiviteit. En dus ook niet van de culturele inbedding van het idee dat zo’n allesvernietigend wapen binnen handbereik lag.

Net als in de negentiende-eeuwse invasieliteratuur hielden de verantwoordelijken voor de vernietiging van Hiroshima en Nagasaki zichzelf voor dat het humanitaire operaties betrof, die nodig waren om Amerikaanse levens te redden en een tijdperk van langdurige vrede te vestigen. Het einde van de Tweede Wereldoorlog werd inderdaad gevolgd door een lange periode zonder oorlog, althans in de landen die onder de ‘atoomparaplu’ schuilden. Omdat de nieuwe vijand in Moskou amper vier jaar na Hiroshima ook over de bom beschikte, kwam er echter geen einde aan de queeste naar het ultieme wapen. De hamvraag is of de vrede zo lang heeft geduurd dankzij, of ondanks de doctrine van wederzijdse gegarandeerde vernietiging.

‘De beschaving heeft een punt bereikt waarop oorlog gelijk staat aan zelfmoord’

De uitvinding van de laser in 1960 blies het visioen van de dodelijke straal nieuw leven in, in sciencefiction, maar ook in militaire en wetenschappelijke kringen. In 1981 slaagde ‘de vader van de waterstofbom’ Edward Teller erin de vertrouwelingen rond president Reagan te interesseren voor het idee van een raketschild. Dat zou ervoor zorgen dat kernraketten met krachtige laserstralen vanuit de ruimte konden worden onderschept. Het ultieme defensieve wapen.

Noodzakelijk kwaad 

De geschiedenis van dit Strategic Defense Initiative (SDI) laat zich lezen als een merkwaardige mengeling van werkelijkheid, wensdenken en pure verbeelding. Dat begint al met het feit dat Ronald Reagan in 1940 de hoofdrol speelde in de film Murder in the Air, waarin een death ray voorkomt die vijandelijke toestellen op afstand kan verlammen. Hoe sterk de perceptie van het publiek, politici, militairen, wetenschappers en journalisten is gevormd door sciencefiction, bleek ook uit het feit dat SDI in de kranten de bijnaam Star Wars kreeg, naar George Lucas’ populaire film uit 1977.

Een onafhankelijk onderzoek van de American Physical Society, onder aanvoering van de van oorsprong Nederlandse Nobelprijswinnaar Nico Bloembergen, toonde in 1987 aan dat het gedroomde raketschild onmogelijk te verwezenlijken was met de bestaande techniek. In 1993 werd SDI afgeblazen. Hoe sterk Amerikanen zich laten inspireren door de verhaalkunst, blijkt ook uit de handelsnaam van de marktleider op het gebied van militaire AI. Palantir Technologies is vernoemd naar een magisch voorwerp uit Tolkiens fantasie-trilogie In de ban van de ring. De Palantír is een kristallen bol die gebeurtenissen op afstand laat zien.

Alex Karp, CEO van Palantir, heeft grootse plannen met AI-toepassingen voor militair gebruik. Washington, 30 april 2025.

De zoektocht naar een superwapen is altijd in de kern imperialistisch geweest. Toch stelde Robert Fulton zijn dodelijke uitvindingen in dienst van verlichte idealen. J. Robert Oppenheimer beschouwde de atoombom als een laatste redmiddel in de strijd tegen het fascisme. De na-oorlogse presidenten zagen kernwapens als noodzakelijk kwaad om de democratieën te beschermen tegen expansionistisch communisme.

Het is moeilijk te zeggen voor welk ideaal de huidige president het superwapen van nu – militaire AI-inzet. In elk geval niet om de Verlichting of de democratie te dienen. En er is nog een verschil. In de tijd van Thomas Jefferson, Franklin D. Roosevelt en Ronald Reagan bestond er geen twijfel dat de ontwikkeling en de inzet van massavernietigingswapens onder strakke controle van de overheid stonden. De huidige Amerikaanse regering is zwak, wispelturig en meer dan ooit tevoren in de greep van het grote geld van private partijen. Het superwapen van deze tijd staat niet in dienst van idealen, maar enkel van belangen.