De blauwe tsunami bij de Amerikaanse tussentijdse verkiezingen is een klinkende afwijzing van Donald Trump en zijn Republikeinen. De kiezers hebben laten zien dat de democratie nog leeft. Maar daarmee zijn Amerika’s problemen allerminst opgelost.

Bestel losse nummers van Maarten! of word abonnee

Openingsbeeld James Talarico wordt de eerste Democratische senator in Texas na 38 jaar. Foto: ANP/Ronaldo Schemidt

De Amerikaanse kiezer had op 3 november één allesbepalende opdracht: laten zien dat verkiezingen ertoe doen. Dat een autoritair regime in Amerika geen kans krijgt. Dat een reactionaire, destructieve agenda – bedacht door studeerkamerradicalen en uitgevoerd door haatdragende zeloten en zelfzuchtige techneuroten – niet wordt geaccepteerd. Dat het schofferen van vrienden en bondgenoten en het voeren van oorlogen op basis van onderbuikgevoelens Amerika niet passen. En dat een president die liegt, bedriegt en zichzelf en zijn bende graaiers schaamteloos verrijkt, moet worden afgewezen. Dat verkiezingen niet verdacht gemaakt kunnen worden en al helemaal niet belemmerd door de zittende machthebbers.

Alles minder dan deze bluenami was onvoldoende geweest

De Founding Fathers, de mannen die Amerika vormgaven, zouden trots zijn geweest. Ze schreven hun grondwet met stevige twijfels over het volk, over ‘de grazende massa’s’, zoals een aantal van hen het noemden. Maar datzelfde volk heeft nu hun levenswerk gered. Hoe typisch Amerikaans: het land viert zijn 250ste verjaardag door eerst treurig uiteen te vallen en zich vervolgens hoopvol te herpakken.

Alles minder dan deze bluenami was onvoldoende geweest. De hoge opkomst toont de betrokkenheid van de kiezers. De uitslag laat zien dat een partij die zich uitlevert aan een populistische proleet daarvoor wordt gestraft. Heel wat rood is blauw geworden, inclusief een flink aantal kiesdistricten die de Republikeinen opportunistisch in hun voordeel hadden heringedeeld.

De blauwe golf

In Amerika loont het altijd om naar de verkiezingskaart te kijken. De vertrouwde tegenstelling tussen rood en blauw lijkt misschien een cliché, maar de kleuren vertellen een helder verhaal. Het Diepe Zuiden, lange tijd een aaneengesloten Republikeins bolwerk, vertoont nu blauwe plekken. Het Midden-Westen, waar de deïndustrialisering diepe economische en sociale wonden heeft geslagen, heeft ontdekt dat Republikeinse prietpraat evenmin een oplossing biedt. Ook de kaart van het Huis van Afgevaardigden spreekt boekdelen.

Belangrijk, en vaak onderschat, is wat er op staatsniveau is gebeurd. Staten die jarenlang werden bestuurd door Republikeinse gouverneurs, soms gesteund door overweldigende meerderheden in hun parlementen, krijgen nu een opener bestuur. De Republikeinse strategie om via de staten het hele land op een conservatief spoor te zetten, was sinds het begin van deze eeuw buitengewoon succesvol. Totdat de partij vastliep in haar eigen dogmatisme.

Zelfs Texas, jarenlang de speeltuin van Republikeinse rauwdouwers, wordt Democratisch. Het regime van de abjecte Greg Abbott, gekenmerkt door schofferen en bruuskeren, is opzijgezet. Ook in Ohio, Iowa en Georgia kunnen Democraten aan de slag.

Er zijn gewone verkiezingen en er zijn verkiezingen die een waterscheiding vormen, omdat hun uitslag laat zien dat er fundamenteel iets is veranderd. Deze blauwe tsunami behoort tot die laatste categorie. Met één belangrijke kanttekening: de waterscheiding wordt pas definitief als de kiezers in 2028 kiezen voor een president die Amerika weer samenhang kan geven.

Die presidentsverkiezingen zijn vandaag begonnen.

De opdracht voor de Democraten

Het is nog te vroeg om alle mogelijke presidentskandidaten de revue te laten passeren. Veel relevanter is de vraag wat er nu moet gebeuren. Als de Democraten verstandig zijn, nemen ze ook de lessen van 2016 en 2024 ter harte. Amerikanen willen geen kandidaten opgedrongen krijgen op basis van identiteit, ideologische zuiverheid of maatschappelijke keurigheid. En vooral geen bejaarden meer.

De volgende uitdaging is een overtuigende visie te ontwikkelen op hoe Amerika eruit zou moeten zien. Een verhaal over wat Amerikanen bindt in plaats van wat hen scheidt. Over wat nodig is om een samenleving weer het gevoel te geven dat ze bij elkaar hoort. Een programmatisch manifest, zo u wilt.

De omvang van de Democratische overwinning laat zien dat er ruimte is voor structurele hervormingen, zelfs met de gigantische begrotingstekorten. In het Amerikaanse politieke systeem krijgt zo’n programma pas handen en voeten als er politici opstaan die het kunnen uitdragen. Die kandidaten zullen zich snel genoeg melden.

Het is verleidelijk om na deze midterms vol optimisme naar Amerika te kijken

Ook voor de Republikeinen is deze uitslag heilzaam. Een noodzakelijke grote schoonmaak. De generatie politieke zombies zonder eigen geweten die gedwee achter Trump aanliep, heeft lik op stuk gekregen. De door reactionaire radicalen als de Heritage Foundation opgedrongen agenda om de overheid af te breken, is verworpen. Keurig conservatisme zal opnieuw moeten worden uitgevonden en geformuleerd. Wel moeten we Trump een goede gezondheid toewensen. Mocht vicepresident JD Vance hem onverhoopt tussentijds opvolgen, dan is het onheil niet te overzien. Want waar Trump vooral wordt gedreven door persoonlijke rancune en impulsiviteit, vertegenwoordigt Vance een generatie die de Amerikaanse overheid en samenleving naar eigen conservatieve inzichten wil hervormen. Dan dreigt de radicale agenda van de MAGA-beweging mogelijk een nog steviger ideologische basis te krijgen.

Het is verleidelijk om na deze midterms vol optimisme naar Amerika te kijken. De kiezers hebben laten zien dat de belangrijkste democratie ter wereld nog altijd een democratie is. Maar laten we onszelf niet voor de gek houden. Amerika blijft een land in diepe problemen. Het zal zichzelf opnieuw moeten uitvinden als een samenhangende samenleving, zonder de verlammende polarisatie en de roeptoeterende populisten.

Welke rol mogen de techbro’s spelen? Hoe bouw je een fatsoenlijke verzorgingsstaat op waarin schrijnende armoede en extreme ongelijkheid niet langer worden geaccepteerd? Kunnen de rijken worden gedwongen hun eerlijke aandeel bij te dragen? En hoe voorkom je de dreigende ineenstorting het Amerikaanse pensioenstelsel?

Amerika zal de komende jaren zo druk zijn met zijn binnenlandse problemen, en bovendien nog twee jaar moeten lijden onder een sputterende president die steeds onsamenhangender nonsens uitslaat, dat het buitenland onvermijdelijk op de tweede plaats komt. Tenzij Trump zijn belangrijkste resterende machtsmiddel, de buitenlandse politiek, aangrijpt om zichzelf alsnog een hoofdrol te bezorgen. Dan mogen we ons hart vasthouden. De werkelijkheid is dat Amerika een wereldmacht in verval is, een halfbakken hegemonie. Nee, wij kunnen niet langer op dat land vertrouwen voor onze veiligheid. De ideeënwereld van Trump en zijn omgeving werd zo breed gedeeld dat we niet kunnen aannemen dat alles vanzelf weer goed komt. Europa zal zijn eigen rol moeten opeisen.

In dit jaar van verkiezingen, straks ook in België en Frankrijk, is de oogst tot nu toe hoopgevend. Hongarije en Brazilië wezen de weg. Amerika laat nu zien dat kiezers verdraaid goed weten wanneer hun politieke leiders hen proberen te piepelen.

Maar verkiezingsuitslagen zijn niet meer dan dat. Hoop is een vluchtig gevoel. Deze bluenami lost op zichzelf niets op, maar biedt wel een opening.

Daar mogen we nu wel even van genieten.

Meer lezen over de Amerikaanse politiek? Bestel nu de nieuwste special van Maarten!